Over sommige cultfilms schrijven kan wel een probleem creëren. Zoals het geval is met de western The Cowboys. De hoofdreden dat deze elegische western een cultfilm is geworden is vanwege een onverwachte wending zo’n 30 minuten voor het einde van de film. Diegene die deze film wensen te zien zonder deze onthulling: STOP MET LEZEN.
De hoofdrol in The Cowboys wordt vertolkt door hét icoon van het Amerikaanse westerngenre: John Wayne, bijgenaamd The Duke. Wat The Cowboys onderscheidt van zijn andere westernklassiekers is dat de onverwoestbare John Wayne zo’n dertig minuten voor het einde van de film op een laffe manier wordt afgeknald. Het was niet de eerste maal dat The Duke stierf in een film, maar meestal werd dit bewaard voor het einde van de film. In The Cowboys vertolkt Wayne een ouder wordende rancher die door zijn manschappen in de steek wordt gelaten vanwege de goudkoorts. Om zijn veelading tijdig over de woeste prairie te vervoeren moet hij noodgedwongen 11 onervaren schooljongens in dienst nemen en een snelcursus geven in volwassen veeboeren. De oudste is 15 jaar jong, de jongste 8 jaar. Letterlijk dus “Cowboys”. Onderweg komen ze de gebruikelijke obstakels tegen: stampede, wilde rivieren oversteken, een tragisch ongeluk en zelfs een ontmoeting met prostituees. Maar het gevaarlijkste obstakel zijn drie ex-gevangenen geleid door een briljant acterende Bruce Dern.
The Cowboys is de John Wayne-western waarin hij symbolisch de fakkel doorgeeft aan de jongere generatie. Wayne had er dus blijkbaar geen problemen mee om de jongeren de hoofdrol te laten overnemen en uiteindelijk slechts de aangever te zijn in wat in essentie een “coming of age” verhaal is. De traditionele shootout-climax van dit genre gebeurt dus zonder hem.
De liberale kijkers onder u zullen het misschien moeilijk hebben de conservatieve boodschap van de film. Een positieve houding tegenover kinderarbeid, seksistische macho idealen en als climax een bloederige wraakneming door minderjarigen. Maar het wordt allemaal met zo een professionalisme ingeblikt door regisseur Mark Rydell dat het een onweerstaanbaar stukje niet politiek correcte cinema is geworden. De hedendaagse liberalen en linkse filmmakers kunnen er op dat gebied een puntje aan zuigen.
Rydell was nochtans allesbehalve een conservatief persoon. Hij had in het begin zelfs problemen om de rol aan John Wayne te bieden vanwege diens politieke overtuigingen. Wayne heeft zijn extreem rechtse standpunten nooit onder stoelen of banken gestoken, wat hem in de periode van de jaren ’60 en ’70 tot een nogal controversieel figuur maakte. De oorspronkelijke keuze van Rydell voor de hoofdrol was George C. Scott. Gelukkig waren de filmgoden ons goed gezind en beide heren waren professioneel genoeg om hun politieke geschillen buiten de set te houden. Gelukkig voor ons, want John Wayne is hier te zien in één van zijn beste prestaties.
Maar er is meer om van te genieten in The Cowboys. Filmcomponist John Williams leverde een forse western-score af. Voor diegenen die geïnteresseerd zijn in de muziek van Williams is deze score zeker een must. Deze muziek stamt nog uit de periode voordat hij onsterfelijk (en schatrijk) zou worden met zijn muziek voor Jaws (1975) en Star Wars (1977). Van de jonge acteurs is enkel Robert Carradine een tijdje een ster is geweest (o.a. in The Big Red One). Carradine speelde tevens de hoofdrol in de tv-serie die gebaseerd was op The Cowboys. Maar de serie werd al na 13 episoden stopgezet. Het gemis van het John Wayne-personage kwam de serie niet ten goede. Liefhebbers van klassieke westerns zullen ongetwijfeld de unieke Slim Pickins herkennen, maar die verdwijnt jammer genoeg veel te vlug uit de film. Het had geweldig geweest om Pickins in de rol van de kok te zien. Niet dat we iets willen wegnemen van Roscoe Lee Browne, die de rol van kok Jedediah Nightlinger op zijn eigen unieke wijze gestalte geeft.
Maar wie het meeste indruk maakt in de bijrollen is Bruce Dern (vader van Laura). Bruce Dern was de Christopher Walken van de jaren ’70, de vaste psychopaat voor regisseurs van westerns en misdaadfilms. Dern heeft als eer één van de weinige acteurs te zijn die de grote Wayne naar het hiernamaals zou knallen en er zelfs zou van kunnen genieten (zij het zeer kortstondig). Hij zou jaren doodsbedreigingen krijgen telkens de film op een Amerikaanse televisiezender werd uitgezonden - op zich natuurlijk een enorm compliment. Eén van zijn onderdanen wordt vertolkt door Richard Farnsworth, die op late leeftijd zeer kortstondig beroemd zou worden door de enigste hoofdrol in zijn carrière: The Straight Story (1999) van David Lynch. Farnsworth was voor het grootste deel van zijn leven een stuntman in speelfilms. The Cowboys is één van eerste malen dat zijn gezicht te zien is (maar nog steeds geen dialogen).
De filmcarrière van John Wayne beslaat zowat een halve eeuw filmgeschiedenis (zijn eerste filmrolletje is uit 1926) en bestaat uit zo’n van 172 speelfilms. In 1939 werd hij een ster met Stagecoach, meestal beschouwd als de eerste “volwassen” Amerikaanse western geregisseerd door de John Ford. Regisseur John Ford was van Ierse afkomst en wordt beschouwd als de patroonheilige van Amerikaanse westernregisseurs. Van 1939 tot 1976 ging er geen enkel jaar voorbij zonder dat er minstens één film werd uitgebracht met John Wayne in de hoofdrol (meestal waren het er 3 of 4 per jaar). Ongeveer 70 procent van die films waren westerns waarvan de meeste geregisseerd werden door John Ford. Een andere vaste western-regisseur van Wayne was Howard Hawks die Duke regisseerde in klassiekers zoals Red River (1948) en Rio Bravo (1959).
Vandaag komt het John Wayne-imago nogal gedateerd over, vooral omdat het westerngenre zogoed als verdwenen is. Ook in de jaren ’70 werden zijn westernidealen nog weinig serieus genomen. Vooral in Europa werd de klassieke Amerikaanse western weggeduwd door de grimmige en nihilistische spagetthi-westerns uit Italië. Op gebied van populariteit werd hij overtroffen door de nieuwe sterren van het genre zoals Charles Bronson, Franco Nero en vooral Clint Eastwood.
De laatste John Wayne-film is The Shootist (1976) van Don Siegel. Niet alleen zijn laatste western, maar ook zijn allerlaatste film. Net als The Cowboys een afscheid van Wayne en van het genre. Maar Siegel gaf hem op het einde een heroïsche dood. The Shootist speelt zich af in 1901, het begin van de moderne eeuw. Wayne vertolkt hierin een gepensioneerde Marshall die bij een bezoek aan de dokter (rol van de even legendarische James Stewart) te weten komt dat hij nog maar enkele weken te leven heeft vanwege een kankeraandoening. Voor de finale shootout neemt hij de eerste tram van het stadje. De John Wayne uit de filmfantasie kiest bewust voor een snelle dood in een vuurgevecht dan aan kanker (nochtans wint hij het vuurgevecht tegen de drie criminelen, maar wordt dan in de rug geschoten door de barman).
The Shootist is een ideale afsluiter voor het John Wayne oeuvre. Maar als filmtestament gaat de voorkeur uit naar The Cowboys, vanwege zijn onverwachte dood en de overbrugging naar een nieuwe generatie. The Cowboys en The Shootist zijn tevens de enige Wayne-westerns die een echte jaren ’70 stijl bezitten. Zijn andere westerns uit die periode zijn meestal gedraaid in de ouderwetse Hollywoodstijl en routineus geregisseerd. Dat hij in deze films af en toe naar adem snakt en pijnlijke grimassen trekt had minder te maken met zijn leeftijd maar vooral door het feit dat hij de laatste jaren door het leven ging met één long. Zijn linkerlong was in 1964 verwijderd vanwege een kankergezwel. Maar uiteindelijk zou de ziekte hem toch vellen. In 1979 stierf John Wayne aan kanker, drie jaar na het uitbrengen van The Shootist.
In Cult Corner dalen we elke maand af naar de kelders van Hollywood: lang vergeten tv-series, obscure langspeelfilms of bizarre acteurs worden op die manier weer in het voetlicht geplaatst.