ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM

Nu documentaire geen vies woord meer is en ook het grote publiek de weg naar dit onderdeel van het medium film gevonden heeft, kon een prent over een van de grootste schandalen uit het Amerikaanse bedrijfswezen niet uitblijven. Enron, met de ironische subtitel The Smartest Guys in the Room eraan toegevoegd, is naast een kritische blik op de kapitalistische hedendaagse maatschappij en de bedrijfspolitiek van “ corporate America ” vooral een feitenstudie over de gebeurtenissen die de eens welvarende, machtige onderneming uit de titel ten val bracht. Of hoe The Emperor Has No Clothes nog maar eens de waarheid bleek.

Toen in de jaren tachtig het vooral gas leverende energiebedrijf Enron aan een niet te stuiten opmars begon kon niemand vermoeden dat het gesjoemel van de kopstukken binnen het bedrijf uiteindelijk de ondergang van een van de meest verbluffende succesverhalen binnen de zakenwereld (althans naar de buitenwereld toe) én het ontslag van maar liefst meer dan twintigduizend werknemers tot gevolg zou hebben. Met mannen als Ken Lay, Jeff Skilling, Andy Fastow en de mysterieuze Lou Pai (die er met 250 miljoen dollar vandoor ging) aan het roer leek voor Enron een gouden toekomst weggelegd en in de jaren negentig begonnen de “moneymakers” hun aandacht op water, telecommunicatie, metaal, internet en meer te vestigen. Het bedrijf werd als een toonbeeld van de Amerikaanse Dream aanzien en de door het onophoudelijke kassagerinkel begeleide triomftocht liet vermoeden dat Enron en de mensen die het bedrijf runden gezegend waren met een alles in goud veranderende Midas-aanraking. Maar net zoals in dat verhaal uit de mythologie was er een vloek aan het succes verbonden. Toen de eerste geruchten over frauduleuze activiteiten te horen waren ging de spreekwoordelijke bal aan het rollen. Lay, Skilling en Fastow ondernamen verwoede pogingen om hun dubieuze boekhouding en het feit dat ze miljoenen in hun eigen zakken staken geheim te houden maar het was een onbegonnen zaak. Enron, dat eens het zevende grootste bedrijf van de Verenigde Staten was geweest, ging genadeloos failliet, de duistere praktijken kwamen aan het licht, bewijsmateriaal bleek vernietigd, belastingen niet betaald en verkiezingscampagnes van presidentskandidaten (republikeinen én democraten) waren door Enron gefinancierd. De met veel trots aangekondigde winsten bleken een sterk overdreven fabel, duizenden mensen stonden berooid op straat en in de nasleep van een strafrechtelijk onderzoek benam voormalig topman J. Clifford Baxter zich van het leven.    

In tegenstelling tot Michael Moores onverbloemd linkse aanvallen op Bush en zijn regering is het knap gemaakte Enron geen schaamteloze propaganda, hoewel wij nergens zullen beweren dat dit geen welgemeende fuck you is tegen de keiharde hiërarchie van de “nieuwe economie” en bepaalde punten van het republikeinse ideeëngoed. Waar we bij Moores documentaires, hoe akkoord we ook met hem mogen zijn, vaak subtiliteit missen lijkt regisseur Alex Gibney’s film, naar het boek The Smartest Guys in the Room: The Amazing Rise and Scandalous Fall of Enron van Bethany McLean en Peter Elkind, een intellectuele, sterk beredeneerde feitenanalyse waarin sensatiezucht nagenoeg vermeden wordt. Deze logische, bijna koele aanpak is een tweesnijdend zwaard. Enerzijds is er geen plaats voor franje en blijft humor, op enkele muziekkeuzes (Son of a Preacherman als Enron-topman en priesterzoon Ken Lay aan bod komt) en een in het licht van de gebeurtenissen hallucinant intern bedrijfsfilmpje na, meestal achterwege maar anderzijds wordt de documentaire er soms erg zwaarmoedig en zelfs saai door. In veel opzichten is Enron de tegenpool van het recent verschenen Inside Deep Throat waar de makers als kinderen in een speeltuin met het onderwerp over een pornofilm aan de slag gingen, zonder schroom om feiten te verdraaien of te negeren en ludieke interviews de toon te laten bepalen. Hoewel Gibney ons nooit de menselijke kost van het fiasco laat vergeten is het vaak een gebrek aan menselijkheid dat uiteindelijk de documentaire inhoudelijk dreigt te nekken. Wij bleven op dat vlak op onze honger zitten en verlangden meer naar de mensen achter het gebeuren (en niet alleen de frauduleuze witteboordencriminelen die het drama veroorzaakten) dan naar de overdadige hoeveelheid cijfers en getallen die de kijkers om de oren vliegen en het manipulatieve geknoei van de machthebbers in hun ivoren toren.

Wel interessant en overtuigend zijn de segmenten waarin Lay en Skilling, de twee onmiskenbare kopstukken van Enron, besproken worden. Ze worden - toegegeven - vrij eenzijdig voorgesteld als machtsbeluste kerels die in hun jonge jaren vooral als nerds bekeken werden: Skilling lijkt een door sport en “hippe” kleren wanhopig heruitgevonden, “like me” schreeuwende, oppervlakkig sympathieke klootzak terwijl Lay’s kneedbare, door een ietwat enge grijns getekende oude bompa-tronie een duivelse strateeg en manipulator herbergt. De bijna absurde bedrijfsfilm waarin Skilling zelf acteert en die gemaakt werd om de medewerkers en bazen van het bedrijf schouderklopjes te geven vat de politiek van Enron in vijf onvergetelijke minuten samen.

Als analyse van een historische zeepbel is Enron: The Smartest Guys in the Room best geslaagd. Peter Coyote’s bekende stem vertelt het verhaal en Gibney verduidelijkt alles met een veelheid aan archiefmateriaal; audio-opnames waarin medewerkers schaamteloos bespreken hoe ze “domme” burgers kunnen bedriegen en beeldmateriaal dat toont hoe de kopstukken, met een onmogelijk te overbruggen bewijslast tegen hen, volhouden niets verkeerd te hebben gedaan. Deze documentaire mag dan wel degelijk een plaats hebben binnen de aan populariteit winnende non-fictie; wij hadden graag een iets minder koele kijk op het gebeuren gezien. Bovendien zijn we niet echt veel te weten gekomen (de chronologisch gebrachte feiten zijn best interessant maar na afloop weet je weinig meer dan wat je ervoor al wist: namelijk dat de bazen van Enron fraudeerden en het bedrijf op de fles ging). Deze prent is het bekijken waard voor wie zich in de materie wil verdiepen en op zoek gaat naar de details van de zaak maar is toch ook niet helemaal de als de donkere zijde van de American Dream vermomde Griekse tragedie die het zou willen zijn.