V FOR VENDETTA

Alan Moore en David Lloyd schreven en tekenden het tiendelige stripverhaal V For Vendetta al in 1988. In stripmiddens kon de comic onmiddellijk op veel bijval rekenen. Producent Joel Silver (bekend van onder meer de Lethal Weapon-reeks) kocht de rechten van DC Comics in 1990 en gaf aan twee onbekende broers de opdracht om er een filmversie van de maken. Die broers luisterden naar de namen Andy en Larry Wachowski en zouden in 1999 de wereld met verstomming slaan met het baanbrekende The Matrix. Het scenario van V For Vendetta verdween in tussentijd in de ijskast, maar kwam er na de trilogie weer uit. De Wachowski’s zouden het na de uitputtingslag die The Matrix geweest was niet zelf regisseren, maar lieten de eer aan James McTeigue, die als Second Unit Director heel wat ervaring opdeed bij onder meer Dark City, Star Wars Episode II en – jawel – de hele Matrix-trilogie.

Het verhaal begint met een knappe parallelmontage: een mooie jonge dame en een gemaskerde man maken zich op voor wat een avondje uit moet worden. Wanneer de dame in kwestie in een donker steegje door enkele verkrachters wordt aangevallen, doorkruist haar verhaallijn met dat van de gemaskerde man: hij redt haar van haar overvallers en neemt haar in bescherming. De gemaskerde man – die een voorliefde blijkt te hebben voor alliteraties – luistert naar de codenaam V. Zij is Evey, een jonge producente van een televisiezender. Het is de avond van 5 november en V laat haar zien hoe hij het justitiepaleis Old Bailey opblaast.

In wat volgt komt Evey langzaam meer te weten over wie die mysterieuze V eigenlijk is. Zijn wit masker met de mysterieuze glimlach is een verwijzing naar Guy Fawkes die op 5 november 1605 probeerde het Britse Houses of Parliament – vergeefs – op te blazen (en later voor die daad werd opgeknoopt). Voor V is het van het grootste belang om die symbolische gebouwen uit de weg te ruimen, want op die manier wil hij een revolutie onder de bevolking veroorzaken. In het jaar 2020 is Engeland immers – na de mislukte oorlog in Irak en het uitbreken van een gevaarlijk virus – in de greep van een totalitair regime beland. De dictator, Sutler, belooft de mensen veiligheid maar berooft hen tegelijkertijd van hun vrijheid, en dat is iets wat de mysterieuze V hoog in het vaandel draagt. Maar V heeft ook meer persoonlijke redenen om wraak te nemen: hij werd in het verleden zelf zwaar door de regering gefolterd.

V For Vendetta is een witte raaf in het hedendaagse filmlandschap: het is een grote, dure en bijwijlen spectaculaire actiefilm die echter tegelijkertijd een belangrijke politieke boodschap brengt – subtiel volgens de enen, als een drammerige preek volgens anderen. De Wachowski’s brengen geen zoveelste leeghoofdige comic-verfilming, maar een ingenieuze, diepgravende prent met een boodschap. Ze laten het verhaal niet afspelen in een onherkenbaar futuristische stad, maar in een Londen dat op 15 jaar tijd nauwelijks veranderd is. De straten, auto’s en gebouwen zien er net zo uit als nu, alleen het politieke regime is veranderd. Die keuze voor een realistische setting werkt, want het komt de geloofwaardigheid en betrokkenheid alleen maar ten goede.

Bovendien speelt deze postmodernistische prent gretig in op de actuele angst voor een extreem-rechtse dictatuur. John Hurt zet een memorabele fascistische dictator Adam Sutler neer, die Groot-Brittannië in een ijzeren tirannieke greep houdt. Kunst, theater en literatuur zijn verboden en zijn leger luistert telefoongesprekken af om dissidenten op te sporen. Als de ultieme incarnatie van Big Brother verschijnt zijn tronie op gigantische beeldschermen. Als een karikatuur van Berlusconi heeft hij ook de media in zijn greep. Het is bijna potsierlijk om te zien hoe Sutlers regering de nieuwsuitzendingen constant manipuleert. Sutler belooft zijn volk een stabiele maatschappij maar is zelf door en door corrupt. Ook de katholieke kerk zit in het complot. Het volk is gehoorzaam vee dat alles kauwt wat de leider zegt. Twee politiemannen, Finch (Stephen Rea) en Dominic (Rupert Graves), zien langzaam maar zeker in dat Sutlers ijzeren hand niet altijd in de juiste richting wuift.

Dat Hugo Weaving als V de show steelt is in meerdere opzichten merkwaardig. De rol van de charismatische vrijheidsstrijder – die af en toe aan een hedendaagse Zorro doet denken - was in eerste instantie voor James Purefoy (nu te zien als Mark Antony in de tv-serie Rome), maar al snel werd duidelijk dat de Wachowski’s absoluut hun fetisjacteur Hugo Weaving achter het masker wilde hebben. Purefoy kreeg na enkele opnamedagen zijn ontslag, maar is naar verluidt wel nog in enkele scenes van de final cut te zien. Bizar. De keuze van de W’s voor Weaving is overigens perfect verdedigbaar, want omdat V zich voortdurend achter zijn Guy Fawkes-masker verschuilt, heeft de man alleen zijn stem om te acteren. Wie zich Weaving herinnert als Agent Smith uit The Matrix, weet dat hij als geen ander zijn stem beheerst. Dat de mond van het masker daarbij niet mee beweegt, is in het begin nogal vreemd, maar het went snel. Weaving speelt V met veel charisma en uitstraling.

Gelukkig hebben de Wachowski’s de figuur van V niet versimpeld tot een gewetenloze wraakengel. V is een gevoelig kunstliefhebber die gretig Shakespeare debiteert; hij is een gentleman en romanticus, maar tegelijk een genadeloze vrijheidsstrijder en compromisloze terrorist. Zijn grote kracht, zo zegt hij zelf, zijn de ideeën die achter zijn masker verscholen zitten. Kogelvrije ideeën, zo zegt hij op het laatst wanneer hij zich als een ware zelfmoordterrorist ontpopt. Evey (Nathalie Portman met Brits accent) voelt zich tot V aangetrokken zoals Christine tot de Phantom of the Opera: met een mengeling van afkeer en aantrekking. Maar zelfs wanneer zal blijken dat V haar keihard gebruikt en misbruikt, blijft ze ook in hem geloven: A revolution without dancing is a revolution not worth having. Portman acteert, bevrijd van het Padmé-juk, ijzersterk. In interviews verkondigt ze graag hoe gretig ze de rol van Evey wou. Die gretigheid vertaalt zich op het witte doek. Portman is lief, aandoenlijk, sterk, complex en vol twijfel tegelijkertijd. De scene waarin haar mooie, lange haarlokken plaats moeten maken voor een gemillimeterd militair kapsel wordt wellicht een bescheiden klassieker. De scènes waarin ze dagenlang gemarteld wordt gaan door merg en been. Stephen Fry heeft een sterke bijrol als de (homofiele) baas van het tv-station. Schijnbaar loopt hij in de pas van de grote massa, maar hij heeft een verborgen kelder waarin hij kunstwerken verzamelt die onder de tirannie van Sutler verboden zijn. Pittig detail: hij bewaart er een versie van de Koran. Niet omdat hij erin gelooft, maar omdat hij vindt dat iedereen mag geloven wat hij wil.

In hoeverre V For Vendetta nu de film is van regisseur James McTeigue of van de Wachowski’s valt niet te achterhalen. Het doet een beetje denken aan Poltergeist uit 1982. Tobe Hooper regisseerde die prent, maar iedereen was het erover eens dat eigenlijk producent Steven Spielberg de touwtjes in handen had. Ook in V For Vendetta zijn de typische Wachowski-trucjes aanwezig, maar opvallend is dat de barokke overdaad uit de Matrix-trilogie doorgaans achterwege blijft. Omdat de Wachowski’s hebben bijgeleerd of omdat McTeigue dan toch met de scepter zwaaide? Het doet er niet toe. Er zitten minder speciale effecten in deze film, minder complexe stunts, minder gezwaai en gedraai met de camera. De overdadige camerasnufjes hebben plaats gemaakt voor stevige dialogen met een serieuze inslag. V For Vendetta is een comic-verfilming, maar de adaptatie is volwassen, evenwichtig, uitgebalanceerd. Het is des te verbazender dat Alan Moore absoluut zijn naam van de credits verwijderd wou zien. Na From Hell en The League of Extraordinary Gentlemen heeft hij blijkbaar alle vertrouwen in het medium film verloren.

Een mooi voorbeeld van de minimalistische aanpak is het einde van de prent. We krijgen geen traditionele, grootste confrontatie tussen V en Sutler. De ontmoeting komt er wel, maar wordt anders aangepakt dan je zou verwachten. De ultieme explosie van het parlementsgebouw (de crew mocht drie nachten lang terplekke filmen) wordt voorafgegaan door een bijna visionair beeld van honderden mensen die allemaal vermomd als V door de straten van Londen wandelen. Het is de opstand van de vrijheid van denken tegen de bekrompen, totalitaire machthebbers. Tegelijk is het een filmisch beeld dat op je netvlies blijft plakken.

Laten we wel wezen: al bij al blijft V For Vendetta een film voor het grote publiek. Op tijd en stond geeft McTeigue dan toch toe aan een spectaculaire actiescène (let vooral op V’s messenballet op het einde van de prent: héérlijk!) en hij zorgt er vooral voor dat de twee uur in geen tijd voorbijvliegen. Maar – en dit is belangrijker – tegelijkertijd bevat V For Vendetta een belangrijke, politieke boodschap die op verschillende niveaus te begrijpen is. Velen zullen in Sutler een al te simplistische verwijzing zien naar Hitler (bemerk alleen al maar de klankassociatie), maar anderen herkennen dan weer meer subtiele steken naar het huidige beleid van Engeland en Amerika of de steeds toenemende angst voor terrorisme. Dat op het einde van de film V het ware gelaat van Sutler weet te ontmaskeren is geen verrassing, maar zijn eigen gezicht geeft hij nooit prijs. Dat hoeft ook niet. In een pakkende slotmonoloog doet Evey dat in zijn plaats en komen we te weten wie hij echt is.