ROAD TO GUANTANAMO

Deze naïeve vakantievierende Kuifjes in Kandahar waren in Afghanistan vlak na 9/11. Asif Iqbal (19) (Afran Usman) zou in Pakistan gaan trouwen want zijn moeder had een leuke vrouw voor hem uitgezocht. Zijn vrienden Ruhel Ahmed (19) (Farhad Aron) en Shafiq Rasul (23) (Riz Ahmed) wilden de bruiloft bijwonen. De echte Tipton Three zijn regelmatig in beeld als pratende hoofden met commentaar en het docudrama is doorspekt met nieuwsbeelden.

Zij bevonden zich in het zenuwcentrum van de Taliban in Kandahar aan het begin van de vijandelijkheden in oktober 2001. De Pakistaanse imams hadden hen in de moskee opgehitst: help uw broeders in Afghanistan, daar hadden ze oren naar en in een opwelling vertrokken ze per bus de grens over, daar ben je toch negentien voor. Maar juist die moskee was een bekende ronselplaats voor jihadstrijders dus wat deden de jongens daar, en wisten ze dat? Winterbottom diept dit aspect van dit schrijnende geval van verkeerde plaats, verkeerd tijdstip niet verder uit. In Afghanistan worden ze eerst gevangen genomen door de Noordelijke Alliantie als het Amerikaanse bombardement begint. De  Amerikanen gaven 5000 dollar voor iedere terrorist dus de Tipton Three leverden klinkende munt op. Een paar maanden later kwamen ze in Guantánamo terecht waar ze twee jaar lang zonder proces vernederingen, martelingen en eenzame opsluitingen moesten ondergaan.

Het oeuvre van de getalenteerde regisseur Winterbottom is uitermate eclectisch: films als In This World (2004) over twee Afghaanse vluchtelingen leverde hem zelfs een Gouden Beer op en worden afgewisseld met de erotiek van Nine Songs (2004) en Wonderland (1999), een schitterende ode aan Londen. Over Guantánamo vertelde hij de Engelse krant The Guardian dat hij geenszins anti-Amerikaans is want er zijn te veel Amerikanen die Guantánamo ook een schande vinden. Volgens ex-gedetineerden is zijn reconstructie een betrekkelijke milde weergave van de werkelijkheid en dat is pas een huiveringwekkende gedachte. Guantánamo Bay werd gesticht in 1898 toen de VS Cuba binnenvielen tijdens de Spaanse-Amerikaanse oorlog. In 1903 gaf de Cubaanse regering de VS de status van permanente pachter.

Wat vooral opvalt in Guantánamo is de bijna hysterische angst, niet van de gedetineerden maar met name van de Amerikanen. Ongewapende, ondervoede en verzwakte gevangenen worden besprongen door tot de tanden gewapende tierende, vloekende en schoppende mariniers. Hun constant geschreeuw neemt komische vormen aan: “Hou Je Kop! Gillen ze: “Hou je rot smoel!” Terwijl de gedetineerden gewoon muisstil zitten. Het zijn slechte mensen in Guantánamo, roept Bush. Bedoelt hij nu de bewakers of de gedetineerden?

Deze angst zit diep in de Amerikaanse samenleving en wordt aangewakkerd door falende machthebbers. Het doet denken aan het McCarthy tijdperk uit de vijftiger jaren, onlangs zo treffend verbeeld in George Clooney’s Goodnight and Good Luck (2005), een tijdperk waarin de jacht op vermeende communisten angstaanjagende vormen aannamen. Nu zijn de moslims aan de beurt, en de angst zit zo diep dat de gruwelpraktijken op Guantánamo Bay een bijna logisch gevolg hiervan zijn.

Het grootste compliment aan de filmmakers is dat je vergeet dat de afloop al bekend is, je deelt The Tipton Three’s desoriëntatie, angst en woede want zowel de oorlogsscènes als de gevangenisbeelden zijn zeer zware kost, en de rest is een road movie over een trip naar de vakantiehel.

Minister Rumsfeld van Defensie, de meester van het eufemisme, komt ook in beeld. Hij beschreef ooit de kooien van de gedetineerden als Wire Mesh Cells. Shafiq Rasul dacht dat hij in een dierentuin zat. Guantánamo is een gewone gevangenis, ze worden goed behandeld aldus Rumsfeld, de conventie van Genève respecteren we, dan mompelt hij net hoorbaar: min of meer. Het is net geen vakantieoord; welnu, meneer Rumsfeld, als we toch op Cuba zitten waarom de oudjes van de Buena Vista Social Club niet over laten komen uit Havana voor de vrijdagavond  bewakers/gevangenen borrel? Nee, dankzij Winterbottom zien we dat de weg naar deze hel geplaveid is met slechte bedoelingen. In de voortdurende nasleep van 9/11 is Guantánamo een intriest monument voor de machteloze angst van de machtigste natie op aarde. The Tipton Three daarentegen zijn helden tegen wil en dank, ongebroken, nu gericht op hun toekomst en net zo brutaal en opstandig als jongens horen te zijn. Afgewisseld met hun aandoenlijke Engelse beleefdheid na een zeldzame vriendelijk gebaar van een bewaker: “Thanks, hey thanks, man.” Misschien vreemd, maar je wordt eigenlijk een beetje vrolijk van ze, hun bravoure en hun never-say-die spirit. 

Asif Iqbal is blij omdat de wereld nu weet wat daar echt gebeurde. Kinderen van tien jaar kregen dezelfde behandeling, onvoorstelbaar vond hij dat. Je wordt gemarteld totdat je bekent en dat lukt ze altijd. Ruhel Ahmed haalt Nietzsche aan: als het je niet doodt, maakt het je sterker. Het maakte mij sterker, zegt hij met een verlegen glimlach. Asif hoopt vurig dat Guantánamo wordt gesloten. Dat zou zijn ultieme wraak zijn**.

De apotheose in Pakistan van Winterbottom’s spraakmakende drama is ontroerend mooi, maar een ander beeld blijft hangen: Shafiq Rasul in zijn kooi in het holst van de Cubaanse nacht. Hij is een hiphop fan en in een moment van menselijkheid vraagt een bewaker hem lachend een rap prijs te geven. Hij begint zo: “My name is Shafiq and I’m from Tipton, I tell ‘em I ain’t Taliban but they don’t wanna listen.”

^{**voetnoot: 29-06-2006 – Sluiting Guantánamo Bay dichterbij: donderdag (29/06) besloot het Amerikaanse Hooggerechtshof de door President Bush ingestelde militairen tribunaals op Guantánamo illegaal te verklaren als zijnde in strijd met de internationale rechten van de mens.}