Het overheersende motief van North by Northwest is overgenomen van zijn semi-documentaire The Wrong Man (1956) en de suspensethriller The 39 Steps (1935), de film waarmee hij 24 jaar voordien al furore maakte: een man wordt voor iemand anders aanzien en wordt de hele film gevolgd door vermeende vijanden en de politie. In The 39 Steps is het Robert Dannat die van London naar Schotland vlucht omdat hij verdacht wordt van moord op een geheim agent, in North by Northwest moet Cary Grant (als de charmante reclameman Roger O. Thornhill) een groot deel van Amerika doorkruisen om uit de handen te blijven van een malafide kunstverzamelaar Phillip Vandamm (James Mason) én een handvol agenten van Amerikaanse geheime dienst. De ene neemt hem voor de niet bestaande diplomaat George Kaplan, de anderen vermoeden dat hij een andere diplomaat een kopje kleiner heeft gemaakt.
Het zal je maar overkomen. Maar door dit suspensemotief zit de vaart er al van de tweede minuut helemaal in, al moesten diegenen die al spontaan waren beginnen te applaudisseren bij de Saul Bass-credits bij het openingsshot of op het puntje van hun stoel zaten bij de eerste noot van de dreigende soundtrack van Bernard Hermann, tegen dan waarschijnlijk al niet meer overtuigd worden. North by Northwest raast letterlijk voorbij en is bijzonder onderhoudend. Als Thornhill niet in zijn auto, een pick-up truck, een taxi, een politieauto, een bus of een trein zit, wordt hij wel achtervolgd door een vliegtuig of hangt hij achterna gezeten door een gewapend duo ergens te bengelen aan een presidentiële neus op Mount Rushmore. North by Northwest is dan ook een onvervalste road-movie.
Sommigen zagen dit ‘onderweg zijn’ van Thornhill als een Oedipale vlucht van de vaderfiguur, zijnde Vandamm. Via de Franse psycho-analyticus Jacques Lacan zagen vele critici in de niet persoonlijk voltrokken moord op de VN-diplomaat ‘le meurtre du père’. Die symbolische moord is essentieel om opnieuw in contact te komen met de moederfiguur, die in het begin van de film meespeelt maar vanaf zijn vlucht uit het beeld verdwijnt.
En zo zou ook North by Northwest, net zoals alle andere Hitchcocks, niet gespaard blijven van een psycho-analaytische doorlichting. Al hebben de regisseur en zijn scriptschrijver Ernest Lehman (die vorig jaar pas overleed - hij was 89) er deze keer wel uitdrukkelijk om gevraagd. Thornhill wordt op zijn vlucht verliefd op Eve Kendall (gespeeld door Eva Marie Saint – onlangs nog te zien in Superman Returns) die hem later probeert te vermoorden. Van zijn plots afwezige moeder neemt hij afscheid via de telefoon. Wanneer hij op het einde van de film gehuwd is met Kendall, komt de moeder niet eens meer ter sprake. De vader al helemaal niet. De trouw aan zijn prille echtgenote brengt ook een einde aan zijn vlucht, alsof hij zijn identiteit die hij in het begin van de film was verloren, heeft teruggevonden. Zij was het object van verlangen. Eenmaal dat hij haar heeft ingepalmd, worden de vader- of moederfiguur overbodig. De trein die in een tunnel verdwijnt terwijl Thornhill en Kendall elkaar innig aan het kussen zijn, is gefundeness Fressen voor Freudiaanse critici. Ook de homoseksuele allusies in de relatie tussen Vandamm en zijn handlanger Leonard (Martin Landau) hebben menig criticus geïnspireerd. Lehman en Hitchock waren met het homoseksuele motief alleszins hun tijd vooruit.
“Ik wilde een Hitchcockfilm maken die alle andere overbodig maakte”, zegt Lehman in de ‘making of’ documentaire ‘Destination Hitchcock’ van de DVD. De film bevat teveel onvergetelijke momenten om ze allemaal op te noemen. De acteurs zorgen er voor enkele. De paranoïde Grant heeft een neus voor komische timing en is groots vanaf dat hij in beeld komt. Gooi hem nog eens op een trein met Kendall, die de kwetsbare femme fatale prachtig vertolkt, of zet hem een paar keer oog in oog met de briljante acteurs Mason en Landau en je hebt vuurwerk. Dan is er nog de onomwonden westernverwijzing net voor de sproeivliegtuigscène, het grappige schouwspel in de veiling, de spannende momenten zowat de hele film door, de gevatte en dubbelzinnige conversaties op de trein, de kolderhumor wanneer de politie Thornhill ondervraagt terwijl hij teveel heeft gedronken, etc.
De montage en de mis-en-scène zijn onvergetelijk. De camera speelt zoals in andere Hitchcocks een hoofdrol. Dat gaat van de topshot aan het VN-gebouw over de snelle montages tijdens de talrijke achtervolgingen, tot de ingenieuze cameravoering in de claustrofobische treinwagon. North by Northwest scoort op alle vlakken.
Ondanks het feit dat de film het in de eerste jaren na zijn release moeilijk had om uit de schaduw te blijven van de spectaculaire actiefilms à la James Bond (de eerste, Dr. No, dateert van 1962), is de film ondertussen wel volledig gecanoniseerd en uitgegroeid tot een klassieker. Hij haalt moeiteloos de hitlijsten van de beste films aller tijden en wordt samen met Vertigo (1958) en Rear Window (1954) tot de beste drie films van Hitchcock gerekend. North by Northwest werd genomineerd voor drie Oscars, maar won er geen enkele. Ernest Lehman, die onder meer ook het scenario schreef voor The Sound Of Music (1965) en West Side Story (1961) kreeg in 2001 wel een ere-oscar. Hitchock was die eer nooit toegedaan. Volgens velen was hij té begenadigd en werd hij het slachtoffer van zijn eigen succes. Het zal de fans die North by Northwest blijven herbekijken een dikke worst wezen.
Elke maand stoffen we een filmklassieker af. Surf doorheen het archief om de vorige klassiekers te lezen.