PERFUME

Met de verfilming van Perfume: The Story of a Murderer opende het filmfestival van Gent vorige week in geuren en kleuren. Het festival had zich geen betere opener kunnen wensen. De film is op het eerste gezicht een spannend moordverhaal, maar onder die oppervlakkige laag openbaart zich een parabel over menselijk gedrag, het verlangen naar liefde en onvermijdelijke overmoed. De onverfilmbare roman is verfilmd.
 
De Duitse schrijver Patrick Süskind schreef zijn roman Das Parfum in 1985. Hij katapulteerde zich naar de hoogste regionen van de bestsellerlijsten en zou daar de volgende negen jaar blijven staan. Das Parfum was commercieel gezien de Da Vinci Code van zijn tijd. Literair sloot de roman meer aan bij onvermurwbare historische klassiekers als Ecco's The Name of the Rose. Vandaag is het boek niet weg te krijgen uit de literatuurlijstjes van het middelbaar onderwijs en wordt het boek vanuit verschillende invalshoeken bestudeerd aan universiteiten. Elk jaar komt er wel een nieuwe herdruk. Over de hele wereld werden meer dan 12 miljoen exemplaren verkocht in 42 verschillende talen.

Geen wonder dat Hollywood al jaren hengelt naar een verfilming. Süskind, de mediaschuwe kluizenaar, weigerde vijftien jaar lang de filmrechten te verkopen aan slijmerige, geldhongerige producenten. Regisseurs als Steven Spielberg, Martin Scorsese, Tim Burton, en Ridley Scott waren in die tijd op de een of andere manier in het project geïnteresseerd, maar Süskind wachtte op een aanbod van de meester zelf: Stanley Kubrick. Helaas voor Süskind vreesde Kubrick dat hij zijn tanden zou stukbijten op de roman die hij onverfilmbaar achtte. Toen Kubrick in 1999, vlak na het voltooien van Eyes Wide Shut plotseling overleed, ging Süskind overstag. Voor 10 miljoen euro mocht producent Bernd Eichinger de rechten hebben en ermee doen wat hij wilde. Süskind kreeg eerder dit jaar een uitnodiging voor de wereldpremière van de film in Munchen. Zijn stoeltje bleef leeg. Niemand weet echt wat hij van de film vindt.

Bernd Eichinger (Der Untergang) sleutelde samen met Andrew Birkin (The Name of the Rose) en regisseur Tom Tykwer (Lola Rennt) aan het scenario. De keuze om erg dicht bij het boek te blijven was snel gemaakt, maar niet zonder gevaar. Wie plichtsgetrouw pagina voor pagina verfilmt, dreigt een lange, saaie, brave film te maken. Anderzijds: wie zich als scenarist teveel vrijheden veroorlooft, verminkt het boek. Boeken verfilmen doe je nooit zonder je vingers te verbranden. Die hard fans wetten de messen om hun boek te verdedigen en de verfilming neer te steken. In dit geval hebben ze daar weinig redenen toe: Perfume is niet de perfecte film, maar wel de best mogelijke verfilming.

De film opent, anders dan het boek, met het einde. Jean-Baptiste Grenouille wacht op zijn terechtstelling voor een dolle, kwijnende meute. Hij wordt uitgescholden voor moordenaar en wacht een gruwelijke dood: twaalf slagen met een ijzeren staaf zullen zijn gewrichten breken. Grenouille blijft er ogenschijnlijk onbewogen onder. Enkel zijn neusvleugels trillen. Hij ruikt. Hij heeft een plan. De proloog prikkelt en schept uiteraard hoge verwachtingen. De handige verteltruc houdt de kijker een snoepje voor, maar voor we het krijgen, volgt het verhaal dat eraan voorafgaat. Zo belanden we in het Parijs van 1738, waar achter een walmend en stinkend viskraam Jean-Baptiste Grenouille geboren wordt. Zijn moeder laat hem meteen in de steek zodat Grenouille opgroeit in het weeshuis van de strenge Madame Gaillard. Grenouille ontdekt al snel dat hij een bijzondere gave heeft: tot op kilometers afstand kan hij geuren onderscheiden en ontleden. Voor de rest is de lelijke pad een sociale ramp. Als hij op een dag de geur ruikt van een jonge fruitverkoopster, is hij op slag verliefd. Niet op het meisje, maar op haar geur. Het is het begin van een obsessieve zoektocht naar geuren die hem uiteindelijk naar het schavot zullen leiden.

Perfume is met een budget van zestig miljoen euro de duurste Duitse film ooit. Een grote hap van het geld ging naar de indrukwekkende sets die het Parijs uit de achttiende eeuw moesten herschapen. Voor Tykwer was het van levensbelang dat hij in echte sets kon filmen. In plaats van straten en steegjes op te trekken uit digitale effecten, reisde de productie naar Barcelona. Voor de openingsscènes op de markt werd bijvoorbeeld zeventien ton vis aangerukt. Later in de film verplaatst de actie zich van Parijs naar Grasse in Zuid-Frankrijk, waar het tweede deel van de film zich ontvouwt. De donkere smoezelige straatjes maken plaats voor felgekleurde heldere velden. Tykwer en zijn vaste cinematograaf Frank Griebe spatten dan de verfklodders in felle kleuren op het scherm.  

In tegenstelling tot de weidse, panoramische beelden van Grasse (opgenomen in het Spaanse Girona) zit Tykwer met de camera zijn personages vaak dicht op de huid. Hij besnuffelt ze, aait ze, glijdt met de neus over het lichaam. Ruiken is aanraken zonder contact, maar wel intens. Het grote probleem daarbij is dat je als toeschouwer niet kan ruiken wat er zich op het witte doek afspeelt. Tykwer moet van geuren kleuren maken. Hij moet op zoek naar metaforen, vergelijkingsmateriaal, visuele of auditieve prikkels. Niet voor niets vergelijkt de Italiaanse parfumeur Giuseppe Baldini een goed parfum ergens in de film met muziek. Het is een kwestie van de juiste noten, akkoorden en maten. Tom Tykwer componeerde samen met de leden van zijn bandje Pale 3, Reinhold Heil en Johnny Klimek, aan de muziek van Perfume. De score is hemels maar ook manipulatief dwingend.

Voor de Engelse acteur Ben Whishaw betekent de rol van Grenouille de internationale doorbraak. Alleen al fysiek is het een zware rol om dragen. Grenouille is een lelijkaard met een mager, uitgemergeld lichaam, vol plekken en bulten. Zijn holle ogen lijken maar weinig te begrijpen. Net als in het boek is Grenouille ongrijpbaar complex. Moet je medelijden hebben met dit verstoten monster? Of is hij niets meer dan een amorele seriemoordenaar die het gemunt heeft op jonge maagden? Doorheen de film ontdekt Grenouille dat uitgerekend hij geen lichaamsgeur heeft. Als hij in Grasse de techniek van enfleurage leert, gaat hij op zoek naar de geuren van dertien meisjes om zijn eigen parfum te ontwikkelen. Het dertiende meisje is de hemelsmooie Laura (Rachel Hurd-Wood), de dochter van de rijke handelaar Richis (Alan Rickman). Rachel Hurd-Wood is met haar dieprode haren en helderblauwe ogen de perfecte incarnatie van de onschuld. Alan Rickman is geweldig als overbezorgde vader. Zijn diepe, trage stem maakt van elke zin een stukje poëzie. Lezers van het boek kennen het lot dat Dustin Hoffman te wachten staat. Hij is hilarisch als de Italiaan Giuseppe Baldini, een uitgerangeerde parfumeur die al staande in zijn overvolle winkeltje slaapt, maar een grote rol zal spelen in de ontwikkeling van Grenouille.

Elke scenarist kent het gevaar van de voice-over: het is vaak een goedkoop lapmiddel om te vertellen wat niet getoond kan worden. In Perfume is de keuze voor de vertelstem, die vaak letterlijk zinnen uit het boek overneemt, niet verkeerd. Het geeft de film een extra dimensie; je kijkt naar een verhààl, een vertelsel, een parabel of fabel die niet noodzakelijk echt gebeurd hoeft te zijn. De commentaarstem rechtvaardigt de vele ongeloofwaardigheden in het verhaal en is ook het glijmiddel om het pandemonische einde niet te laten stroppen. Vijftien jaar lang hebben de fans zich afgevraagd hoe het einde van Perfume in godsnaam in beeld gebracht moest worden. Het antwoord van Tykwer is briljant eenvoudig: gewoon, letterlijk, zoals het in het boek beschreven staat. Wie problemen heeft met het einde van het boek, zal dat ook hebben met het einde van de film.

Perfume is een rijke, gelaagde, synesthetische film die op verschillende niveaus speelt, en die je met ogen en oren wijd open moet bekijken, beluisteren en uiteindelijk ook besnuffelen. Het moordverhaal in Grasse vormt slechts de oppervlakkige laag. Tykwer pelt echter verder en dat is wat van Perfume een goede film maakt. Het visuele canvas lijkt eindeloos, de personages boeien, het verhaal is complex. De film blijft als een goed parfum hangen: niet opdringerig, maar op de achtergrond; niet even, maar lange tijd.