ZWARTBOEK

Pulpregisseur pur sang Paul Verhoeven weet langzamerhand hoe je een blockbuster smeedt. Hij werd in korte tijd door Amerikaanse critici uitgeroepen tot “The Biggest Sleazebag in Hollywood”, verwijzend naar zijn voorliefde voor groot, bloot en banaal. Vooralsnog grossiert hij niet in Oscars maar in Golden Raspberries (Gouden Frambozen), de prijzen voor de aller slechtste films die traditioneel een dag voor de Oscaruitreiking worden vergeven ("blowing a raspberry" betekent in het Engels scheetgeluiden maken). Voor zijn film Showgirls (1995) won hij zeven Raspberries na een recordaantal van dertien nominaties. Evenals Tarantino wordt alles in zijn films gejat, maar Tarantino is meer van de nuance en de subtiele verwijzing terwijl Verhoeven zich tot subtiliteit verhoudt zoals McDonalds tot haute cuisine.

Zijn nieuwste prent zit bomvol met oorlogsfilmclichés over bedrog, verraad en vergelding en komt zevenentwintig jaar na zijn laatste Nederlandstalige oorlogsfilm, Soldaat van Oranje. Zwartboek speelt zich af in de nadagen van de tweede wereldoorlog. Na haar ontsnapping uit een gruwelijke Nazi-slachtpartij waarin haar hele familie uitgeroeid wordt, gaat de joodse zangeres Rachel Stein (Carice van Houten) voor het verzet aan de slag. Zij infiltreert in het Nazi-hoofdkwartier en raakt bevriend met de Duitse SD-officier Ludwig Muntze (Sebastian Koch). Zij gaat werken op zijn kantoor en ontmoet daar de uitbundige Nederlandse Ronnie (Halina Reijn). Een plan om in het gebouw gevangen verzetstrijders te bevrijden loopt uit op een bloederig fiasco en de beschuldigende vinger wijst naar Rachel…

Ondanks het hoge keukenromangehalte van het verhaal en het zwakke scenario is het Carice van Houten gelukt een sterke rol neer te zetten, en haar partner in crime Halina Reijn maakt eveneens indruk als de sprankelende, sensuele Ronnie. Derek de Lint als verzetsleider Gerben Kuipers en Thom Hoffman als de verbeten verzetsstrijder Hans Akkermans zijn ook op dreef. De kleinere rollen zijn doorgaans zwakbezet en overbodig, zoals die van Johnny de Mol als Theo, een slappe karikatuur van een verzetsstrijder met gewetensbezwaar. Het wanstaltige hoogtepunt is zondermeer cabaretier Theo Maassen als duivelse gangmaker wanneer Van Houten overgoten wordt met vaten uitwerpsels. Dit alles wordt gadegeslagen door een grotesk van Fellini geleend tableau vivant.

Alex van Warmerdam, regisseur van kleinschalige kwaliteitsfilms (Abel, De Jurk, Ober) haalde vernietigend uit naar Zwartboek op het voorbije Nederlands Film Festival in Utrecht: "Een verschrikkelijke kutfilm, gemaakt door twee vieze oude mannen. Verhoeven kan helemaal niet filmen, en die Nazi’s hebben veel te ruime pakken. Het is allemaal volstrekt ongeloofwaardig."

Iets overdreven misschien want Verhoeven is ontegenzeggelijk een technisch begaafde regisseur, maar die ruime pakken waren vast overblijfsels uit de stukken beter geslaagde Hollywood oorlogsactiefilm Where Eagles Dare (1968) met Clint Eastwood en Richard Burton: in Hollywood is alles larger than life, incluis blijkbaar de Nazi-pakken. Roman Polanski’s eigen oorlogsepos The Pianist (2002) had evenals Zwartboek ook pretenties maar maakte ze waar. Zwartboek is vlees noch vis: een matige actie film die pretendeert het ware verhaal van de tweede wereldoorlog te vertellen terwijl het de psychologische diepgang van een aflevering van “Allo Allo!” heeft. Met vieze oude mannen refereert Van Warmerdam aan de scène waarin een prominente rol is weggelegd voor het schaamhaar van Carice van Houten, een scène die ongetwijfeld op zijn beurt verwijst naar het schaamhaar van Sharon Stone uit de spraakmakende scène in Verhoeven’s Basic Instinct (1992). De regisseur hoopt wellicht op een nieuwe rel met deze vondst, maar zonder het schaamhaar van Carice van Houten te kort te doen is het volstrekt overbodig. 

Deze en de vele andere op sensatie beluste scènes maken een warrig verhaal nog warriger. De extreme hype in Nederland rondom Zwartboek riep extreme reacties op; zowel negatief als positief: talkshows werden overspoeld met Zwartboek acteurs en het populairste programma van dit moment, De Wereld Draait Door werd voor een avond aan de hele Zwartboekcast en regie overgelaten met als gevolg een orgie van genante borstklopperij. Na zoveel hype moest deze film aanslaan, maar de filmliefhebber kijkt met gemengde gevoelens naar de lange rijen voor de Nederlandse bioscopen, jammer dat een film vol vunzige volksvermaak dit teweeg heeft gebracht. Ach, roept het grote publiek, vunzig volksvermaak is op zijn tijd ook niet te versmaden.

In 1983, na zijn laatste Nederlandstalige film (De Vierde Man), vertrok Verhoeven miskend en mismoedig naar Hollywood. Waarom miskend? Ondanks zijn kwaliteiten omarmen zijn films iets te gretig de wansmaak en de op sensatie beluste overkill. Kijkend naar Zwartboek heeft zijn verontwaardiging de potsierlijkheid van een man die triomfantelijk zijn zoveelste goedkope snackbar opent om zich daarna verongelijkt af te vragen waar de drie Michelin sterren zijn gebleven.