GRBAVICA

Esma (Mirjana Karanovic) speelt een alleenstaande moeder die in de wijk Grbavica tegen beter weten in haar toekomst opbouwt. Gemakkelijk is dat allerminst. Om de eindjes aan elkaar te knopen moet zij ’s ochtends in een ouderwetse schoenfabriek werken, ’s avonds in een moderne dancing en intussen ook de grillen van tienerdochter Sara (Luna Mijovic) ondergaan. Al gauw blijkt dat dit niet de enige moeilijkheid in het leven van Esma is. Zij heeft door de oorlog een groot trauma overgehouden, alleen praat Esma hier niet over. Haar zaken zijn haar zaken, en ze wil hiermee niemand lastigvallen. Zelfs haar eigen dochter Sara niet.

Op het eerste gezicht is die Sara een gewoon meisje. Slim, mooi, niet op haar mondje gevallen en erg trots op haar Bosnische afkomst. Als de schooldirecteur aankondigt dat er een schoolreisje plaats gaat vinden en kinderen van voormalige moslimstrijders korting krijgen, is Sara door het dolle heen. Haar eigen vader stierf immers voordat zij hem leerde kennen, hij stierf om haar nieuwe land te bevrijden van de slechte ‘chetniks’ (Serviërs). Maar haar moeder wil hier niets van weten. Zij maakt liever iedere nacht extra uren voor de criminele Saran (Bogdan Diklic) in diens club, om zo het volle pond te kunnen betalen.

Het is ook daar waar Esma verliefd wordt. Pelda (Leon Lucev) is een uitsmijter bij de club en houdt zich tevens bezig met allerlei criminele praktijken. Wat Esma en Pelda gemeen hebben is dat ze voor de oorlog allebei een studie volgden, om in de malaise na de burgeroorlog noodgedwongen genoegen te moeten nemen met hun nieuwe bestaan. Maar dat is niet hun enige overeenkomst. Allebei worden ze week in, week uit geconfronteerd met de gruwelijke nalatenschap van die donkere jaren, als ze naar de openingen van massagraven trekken – op zoek naar verloren familieleden.

Het verleden, heden en de toekomst zijn voor de hoofdfiguren in Grbavica dan ook erg strak ineengevlochten. Esma is een sterke vrouw en wordt op waanzinnige wijze gespeeld door Kusturica’s muze, de Servische grootheid Mirjana Karanovic. Zij weet de pijn, het verdriet en de hoop van Esma erg treffend weer te geven en staat eigenlijk synoniem voor alle vrouwen uit Bosnië die met een post-oorlogtrauma moeten leven. Ook de debuterende Luna Mijovic is een opvallende verschijning, van wie we in de toekomst hopelijk nog veel meer gaan horen. In enkele bijrollen zijn ook andere Balkan-grootheden zoals Bogdan Diklic en Emir Hadzihafisbegovic te zien. Zij zorgen vooral voor de luchtige momenten in een, bij vlagen, erg moeilijke en zware film.

Aan het niveau van de acteurs ligt het ook niet dat Grbavica over de gehele linie teleurstelt. De thematiek die wordt aangehaald is weliswaar een originele en één die tot nu toe veel te weinig aandacht heeft gehad: de positie van de vrouw na de burgeroorlog. De regisseuse kiest er ook duidelijk voor zich op de vrouwen te focussen en de mannen tot bijfiguren te beperken. Dit is uit haar oogpunt een begrijpelijke keuze, ze groeide immers zelf op in de wijk uit de titel. Helaas komt het de motoriek van het verhaal niet altijd ten goed. Soms ligt het er namelijk net allemaal iets te dik bovenop: de vrouwen zijn de slachtoffers en de mannen zijn ofwel bullebakken, ofwel leugenaars.

Wat er ook soms geforceerd overkomt, is de manier waarop er vrij éénzijdig tegen de problematiek aan wordt gekeken. De Serviërs, hoewel nooit bij naam genoemd, worden duidelijk als slechteriken gezien en de moslims simpelweg als hun slachtoffers. Waarschijnlijk was dat in de wijk Grbavica ook zo, maar tien jaar na dato wordt van een filmmaakster wat meer zelfreflectie en hopelijk ook zelfkritiek verwacht. Nu lijkt deze Bosnische/Kroatische/Oosterijkse/Duitse coproductie wel erg partijdig in zijn uitleg. Hoe anders was dat vorig jaar, in het schitterende maar verder onopgemerkte A Midwinter Night’s Dream van Goran Paskaljevic, waar de hoofdrolspeler vooral tot introspectie overging. De film kreeg daardoor ook een veel bredere en bovenal duidelijkere boodschap mee, vergeleken met het uiteindelijk nogal beperkte Grbavica.

Toch is Grbavica film een film die een breed publiek hoort te vinden, al is het maar omdat er voor het eerst licht wordt geschenen op de bijna vergeten problemen waar tienduizenden vrouwen uit heel voormalig Joegoslavië nog steeds mee te maken hebben. Hoewel de film qua originaliteit en opbouw danig tekort schiet en de focus slechts bij een gedeelte van het gehele probleem ligt, is de kern van het verhaal beangstigend.

Waarschijnlijk zullen ook anderen, die een andere oorlog hebben meegemaakt, zich hierin kunnen herkennen. Leven in het heden, terwijl het verleden je bij iedere voetstap achtervolgt en de toekomst verder weg lijkt dan ooit. Films zoals Grbavica helpen ons herinneren dat we nooit mogen vergeten. Van filmmakers verwachten we echter wel dat ze iets gemakkelijker kunnen vergeven. Grbavica draagt uiteindelijk te veel de stempel van een eenzijdige trauma.