GOYA'S GHOSTS

In 1968 werd de Praagse lente wreed onderbroken door de Sovjetinvasie. De jonge Tsjechische regisseur Milos Forman vluchtte uit zijn geboorteland. Eenmaal in Hollywood stelde hij, als primaire werkethiek, zich zoveel mogelijk plezier te beleven aan het maken van films. De financiële druk van de grote studio’s was funest voor zijn creativiteit, vond hij. Deze ethiek was evident in zijn eerste Engelstalige film, de hilarische Taking Off (1971). Memorabel vanwege een kostelijke scènereeks waarin excentrieke aspirant musicalsterren auditie deden. Sindsdien vaak gekopieerd in films als The Commitments (1991) en de televisie heeft inmiddels ook ontdekt dat veel hartverwarmend leedvermaak schuilt in het kijken naar de capriolen van wanhopige wannabe’s in programma’s zoals Idols en X-Factor. Maar Milos Forman maakte begin jaren zeventig de mal. Daarna ging hij specialiseren in biopics van gestoorde geniale figuren. Vooral Amadeus (1984) over Mozart is meesterlijk. Maar zijn onbetwiste hoogtepunt was de verfilming van Ken Kesey’s roman, One Flew Over the Cuckoo’s Nest (1975) met Jack Nicholson. Amadeus en ‘Cuckoo’s Nest’ waren samen goed voor dertien Oscars.
 
Milos Forman is ontegenzeggelijk een overrompelende creatieve krachtbron en Francisco Goya, die zijn naam leent aan Forman’s nieuwste prent, was dat ook. Controversieel, kleurrijk en later krankzinnig, deze achttiende-eeuwse portretschilder aan het Spaanse hof lijkt een ideaal Forman onderwerp. Maar Goya’s getroebleerde personage komt slechts sporadisch aan bod. De film is eerder een historische thriller in de geest van de cultklassieker Witchfinder General (1968) over de heksenjacht in Zuid-Engeland in de zeventiende eeuw. Forman gebruikt in Goya’s Ghosts eveneens een wrede episode uit de wereldgeschiedenis, de Spaanse Inquisitie. Deze gruwelijke jacht op ketters begon in Spanje in 1478 onder leiding van de katholieke monarchie en had als doel moslims en joden uit het land te verjagen. De inquisiteur stelde aan verdachten “de Vraag”, een eufemisme voor driftig martelen, over hun loyaliteit aan de kerk. Martelwerktuigen werden gebruikt waaronder de beruchte garrucha, een diabolisch apparaat waarbij men aan het plafond hing en langzaam uit elkaar gerekt werd. Het lijkt verdacht veel op de machines in de sportschool, maar de garrucha zorgt moedwillig dat een keur aan ledematen schokkend uit de kom schieten terwijl in de sportschool men het zelf doet. Maar de garrucha stond garant voor vlotte bekentenissen, een infantiele methode zeker, maar God wou snel duidelijkheid en de waarheid deed er minder toe. Over God gesproken: men moet Hem op de blote knieën danken dat Goya’s Ghosts niet in handen kwam van regisseur Mel Gibson die van sadistisch voyeurisme in films zoals The Passion of the Christ en Apocalypto zijn specialiteit heeft gemaakt. Daarentegen wil Milos Forman, nu vijfenzeventig jaar, zijn verhaal eerlijk vertellen: deze film is derhalve verspeend van overbodige gruwelijke details.
 
In 1792, als de film begint, wordt Goya’s muze Ines (Natalie Portman) beschuldigd van ketterij en in de gevangenis gegooid. Zij komt terecht bij broeder Lorenzo (Javier Bardem), een meedogenloze inquisiteur. Goya (Stellan Skarsgard) is bevriend met Lorenzo en vraagt hem de onschuldige Ines genade te schenken. In plaats daarvan maakt Lorenzo misbruik van haar. Zij hangt snel aan de gevreesde garrucha. Na twintig vreselijke jaren, als de Fransen Spanje binnenvallen, komt Ines vrij. Lorenzo is al veel eerder Madrid ontvlucht en heeft zijn betrekking als sadistische Spaanse monnik ingeruild voor die van sadistische Franse legerofficier. Hij keert terug met de Fransen. Ines is gebroken en krankzinnig geworden, maar met hulp van de inmiddels aftakelende Goya gaat ze op zoek naar het kind dat zij in de gevangenis baarde.
 
Sommige ensemblescènes bezitten de flair van Amadeus en zijn een lust voor het oog. Forman heeft bovendien een uitmuntende cast verzameld. De veelzijdige Randy Quaid is even overtuigend als Koning Carlos IV als toen hij Elvis’ manager Colonel Tom Parker speelde in Elvis (2005). Natalie Portman schittert in twee rollen: Ines, de muze van Goya, en de prostituee Alicia, de dochter van Ines. De bevuilde, gemartelde en gekke Ines is eigenlijk een derde rol, maar daar passen voornamelijk complimenten aan de grimeafdeling die deze zeldzame schoonheid tot wrak omtoverde. De Spanjaard Javier Bardem maakte eerder grote indruk in Mar Adentro (2004). Met zijn markante hoofd is hij uitermate geschikt om Lorenzo de sluwe inquisiteur met Machiavelliaanse trekjes te spelen. Zijn Engels echter vormt een niet te nemen struikelblok. Hij klinkt soms eerder komisch dan dreigend en zou niet misstaan in Monty Pythons klassieke sketch, The Spanish Inquisition.
 
Als uiteindelijk de Engelsen Madrid binnenvallen zijn we dertig jaar verder en zo voelt het ook. Hoewel ambitieus van opzet hinkt Goya’s Ghosts op te veel gedachten om volledig te overtuigen: liefdesgeschiedenis, historische epos, biopic, avonturenfilm, de focus is niet altijd even scherp. Het doet denken aan een voortkabbelend zondagavond kostuumdrama van de BBC. Weldadig aangekleed, mooie details, zeker niet onaardig, maar gelet op Forman’s imposante oeuvre enigszins teleurstellend. Het is tenslotte deze geniale regisseur zelf die decennia lang de lat zo hoog heeft gelegd.