9TH COMPANY

Drinken, meer drinken en daarna nog meer drinken. Zijn vieze reet afvegen en een nieuw leven beginnen. Dat is de therapie die Khokhol gaat volgen wanneer zijn missie in Afghanistan is afgelopen en hij terugkeert naar Rusland. Khokhol is één bonk onverzettelijkheid en met zijn charisma de natuurlijke leider van de 9de compagnie die haar naam geeft aan de film. De 9de compagnie maakt deel uit van de gigantische bezettingsmacht die Afghanistan van 1979 tot 1989 onder de knoet hield. De Sovjetunie bevocht er de islamitische verzetsbeweging moedjaheddin en vrijwaarde de strategische grootmacht in een beweging van imperialistische, lees westerse, lees kapitalistische inmenging.
 
Khokhol wordt overtuigend vertolkt door Fyodor Bondarchuk, ook de regisseur van de film en de zoon van de legendarische filmmaker Sergey Bondarchuk die in de jaren zestig een Oscar won met zijn uren durende verfilming van Leonid Tolstojs Oorlog en Vrede. Zoon Bondarchuk erfde het talent en de liefde voor bewegend beeld van zijn vader en stichtte in 1991 een eigen productiefirma. Zijn partner in dat bedrijf is Stepan Mikhalkov, zoon van Nikita Mikhalkov, die andere grootheid uit de Russische cinema die dit jaar op het Filmfestival van Venetië werd onderscheiden voor zijn hele oeuvre. Papa Mikhalkov won een Oscar met Soleil Trompeur, een emotioneel geladen drama dat zich afspeelt tijdens de vroege Stalinistische periode. Een periode waarin de dictator begon aan de gruwelijke afrekening met zijn vijanden. Kolonel Kotov, een held van de Russische Revolutie wordt er het slachtoffer van. In 1917 was hij nog een held van de natie, in 1936 werd hij afgevoerd en geliquideerd door het regime waar hij eerder zijn leven voor op het spel zette. Kolonel Kotov was niets meer dan een speelbal van het communistische regime. Een halve eeuw later was in Afghanistan duizenden Sovjetsoldaten hetzelfde cynische lot beschoren. Als kanonnenvoer ingezet in een strijd die - zo wees de geschiedenis uit - totaal nutteloos zou blijken. Na de roemloze terugtrekking uit Afghanistan werden de oorlogsveteranen in eigen land met de nek bekeken en verdrongen naar het uiterste randje van de rand van de maatschappij.
 
De oorlog in Afghanistan zadelde de Sovjetunie op met een geestelijke wonde die vergelijkbaar is met het Vietnamtrauma van de Amerikanen. Het leverde een massa klassiek geworden films op, een inspiratiebron waar Bondarchuk zich nadrukkelijk aan laafde. Qua opbouw is 9th Company geschoeid op de leest van de traditionele westerse oorlogsfilm. Openend met taferelen met afscheidnemende soldaten, vervolgend met de quasi-onmenselijke opleiding en stuwend naar een hoogtepunt met gevechtsscènes die hemel en aarde doen vergaan. Een filmrecept dat niet verrast maar dat zo goed als altijd en ook hier werkt.
 
De film was een fenomenale hit in bijna alle voormalige sovjetrepublieken en is de grootste kaskraker uit het post-Sovjettijdperk. Succes heeft altijd vele vaders. Onder de miljoenen bezoekers zullen zeker oude knakkers gezeten hebben die heimwee hebben naar de vervlogen tijd dat het Rode Leger een geduchte en beruchte oorlogsmachine was die als een echte wereldmacht ook actief was buiten de landsgrenzen. Criticasters van die oorlog zullen aangetrokken zijn door het feit dat de bittere waarheid over en het totale failliet van de Afghaanse oorlog openlijk aan het grote publiek wordt getoond. 9th Company speelt zich bijna twintig jaar geleden af. Intussen in Afghanistan in een nieuwe oorlog verzeild geraakt. Deze keer een onoverzichtelijke burgeroorlog waarin verschillende troepen aangevoerd door onberekenbare krijgsheren een westerse alliantie bekampen. De film levert een antwoord op de vraag waarom de technisch superieure westerse legers hun vijand niet op een-twee-drie wegblazen. Het scenario linkt het verleden aan de moordende actualiteit. Bovenal is 9th Company een spectaculaire razende oorlogsfilm waar de gensters vanaf spatten.
 
In zijn bestseller De Vliegeraar treurt schrijver Khaled Hosseini over de vernietiging van zijn geboorteland. Afghanistan is finaal om zeep geholpen door de Taliban. Eerder gaven de Sovjetrussen en hun marionettenregering een eerste zetje. Mark Forster – die scoorde met Monster’s Ball en Finding Neverland – heeft de verfilming van De Vliegeraar net afgerond. De slechteriken in De Vliegeraar zijn de goeden in 9th Company. De film volgt de groep soldaten van bij de opleiding tot de finale slag om een aantal onbeduidende heuvels in een uithoek van Afghanistan die hun groep zou decimeren. De film is gebaseerd op waargebeurde feiten. In werkelijkheid vielen er minder doden, maar dat het bloedige slotgevecht plaatsvond terwijl de oorlog eigenlijk al voorbij was, dat is een historisch feit. De soldaten waren daarvan niet op de hoogte gebracht…
 
De afslachting van de negende compagnie volgt na een bikkelharde opleiding door een gestoorde Full Metal Jacket-achtige drill instructor. Hij neemt zijn mannen uitzinnig onder handen. Onder hen een kunstzinnige Moskoviet, een moslim uit Tsjetsjenië, een heethoofdige wees, een jonge vader, een dwarsdoorsnede van dat deel van de Sovjetrussische mannelijke bevolking dat toetreding tot het leger als enige mogelijkheid ziet om iets te maken van het leven. Van hun verstand moeten de mannen het niet hebben. Dat zullen ze ook niet nodig hebben. Fysieke kracht en mentale weerbaarheid is het enige dat telt. Hun oerinstincten worden op scherp gesteld. Doden of gedood worden. Altijd alert blijven: de vijand zit waar je hem niet verwacht.
 
Wanneer ze eindelijk de Afghanistan binnentrekken, lijken ze niet meer op de mannen die stoer hun haar lieten scheren toen ze zich aanmeldden. Hun opleiding is nog niet afgelopen. Ze worden eerst getraind op het veld en theoretisch gecoacht over de methodes van moslimstrijders. Op het moment dat ze werkelijk is actie mogen schieten, is het al te laat, al weten ze dat zelf niet.
 
Fyodor Bondarchuk vertelt in een weergaloze en zelden geziene mix van stijlen en invalshoeken. Subtiliteit is niet zijn grootste bekommernis geweest. De scènes waarin niet geschoten wordt, filmt hij als een poëet in volle, passionele kleuren, zo de pracht van de eindeloze Oezbeekse en Afghaanse landschappen extra in de verf zettend. De lange gevechten zijn geschoten in afgewassen, vale tinten. Hij gaat sentimenteel totaal over the top in de openingsscènes waarin de soldaten aan de kade afscheid nemen van hun geliefden. De groepsscènes in het opleidingskamp neigen naar de expressionistische cinema uit de jaren twintig en dertig. Triomfantelijke vertraagde Rockyachtige taferelen wanneer de negende compagnie tijdens de opleiding een heuveltje weet in te nemen. De oefening is geslaagd: gebalde vuisten in de lucht, extreme close-ups van extatische gezichten van rondspringende soldaten, overgoten met bombastische Hollywoodiaanse overwinningsmuziek. Het is ironie. En die ironie, het sarcasme, vaak ook het cynisme en de totale ambiguïteit maakt van 9th Company een razend knappe film.
 
Grote emoties bij een geslaagde oefening, geen krimp wanneer de totale catastrofe duidelijk wordt. Hoe erger het wordt, hoe grootser Bondarchuk filmt. Alle remmen los. Dat zijn film voor de slechte verstaander – waarschijnlijk dezelfde die denkt dat Springsteens Born in the U.S.A. een patriottisch lied is – geïnterpreteerd kan worden als een propagandistisch pamflet neemt hij er bij. Bondarchuk heeft al getoond dat zijn compagnie niet kan winnen, wat hem niet belet hen voor te stellen als breekbare helden op weg naar een Pyrrhusoverwinning.
 
Inhoudelijk is 9th Company een film voor de alternatieve bioscoop. Het is verwarrende multi-interpreteerbare auteurscinema. De daden van de bezetters worden niet vergoelijkt, hoogstens geduid. Visueel is het een film voor de multiplexen. 9th Company is opzwepend in beeld gebracht. Kosten noch moeite werden gespaard voor de massascènes en de technische trukendoos ging volledig open. Fyodor Bondarchuk is er in geslaagd de farce van de oorlog te tonen in een onvervalste oorlogsfilm. Chapeau.