AMERICAN GANGSTER

New York begin jaren zestig. De stadsafvalverwerking waarschuwt voor het lozen in de Hudson rivier. De gigantische berg vergif die op de bodem ligt, is langzaam aan het terug drijven richting de stad. New York dreigt te verzuipen in zijn eigen stront. Zo ver kwam het niet, maar begin jaren zeventig werd er door klokkenluiders bij de politie gewaarschuwd voor weer een vloedgolf vergif waarin New York dreigde te verzuipen: heroïne. In die tijd in de zwarte wijk Harlem boerden de drugsbarons, dealers en moordenaars goed. Saillant detail was dat het bijna allemaal New Yorkse politieagenten waren.
 
De nieuwste prent van sterregisseur Ridley Scott, American Gangster, gaat over die periode en is op waarheid gebaseerd. Journalist Mark Jacobson schreef in 2000 in New York Magazine het artikel The Return of Superfly over de Harlem drugsbaron Frank Lucas. Hij werkte later samen aan het script van American Gangster met de talentvolle scenarist Steve Zaillian (Schindler’s List, Mission Impossible). De naam Superfly verwijst naar de cultfilm van Gordon Parks Jr. uit 1972 over een hippe, zwarte New York drugsdealer.
 
In American Gangster is Frank Lucas (Denzel Washington) chauffeur van de Harlem gangster Bumpy Johnson. Hij kijkt het kunstje van zijn baas af en na zijn dood neemt hij het roer over. Het hippe uiterlijk van een Superfly had Lucas niet, hij zag er keurig en zakelijk uit, maar was meedogenloos. Op straat jaagt hij en plein public een kogel door het hoofd van een concurrent om zijn visitekaartje af te geven. En de doortrapte Lucas was, met een briljante ingeving, ook de Maffia te slim af. De puurste, goedkoopste heroïne kwam uit Zuidoost Azië en het Amerikaanse leger, bezig met de oorlog in Vietnam, werd zijn nieuwe leverancier. Hij kocht sleutelofficieren om en de heroïne werd de VS binnengesmokkeld in de lijkzakken van gesneuvelde soldaten. Blasfemie! Is er niets meer heilig in de VS? Jazeker, GELD. Lucas had iedereen in zijn zak. De pure heroïne, die hij Blue Magic noemde, was een verpletterende hit. Hij verdiende een miljoen per dag en waande zich onaantastbaar. Hij wist het zeker, heel New York was te koop. Niet dus.
 
De reïncarnatie van Pacino’s onkreukbare Serpico Richie Roberts (Russell Crowe) maakt zijn opwachting. Richie werd berucht onder collega’s omdat hij ooit een miljoen aan drugsgeld inleverde zonder maar een dollar achterover te slaan. Privé is Richie’s leven een puinhoop, hij ruziet met zijn ex over hun kind en is een onverbeterlijke rokkenjager. Maar een commissie van wijze mannen wil graag deze onomkoopbare agent inzetten in de oorlog tegen drugs.
 
Ridley Scott (Gladiator, Alien) is evenals zijn cinematograaf Harris Savides een bekwaam vakman. Het vaardig nevenschikken van het leven van Lucas met dat van Roberts is visueel effectief en het Harlem uit de Superfly jaren ziet er authentiek, zij het wat gelikt, uit. Het wemelt van de mooi uitgewerkte, Amerikaanse gangsterclichés, maar soms bekruipt je het gevoel dat Scott, die tenslotte Engels is, zich meer thuis zou voelen in het SF-genre met zijn baanbrekende prenten zoals Alien en Blade Runner. 
 
De plot is niet bijster origineel, maar het belangrijkste mankement vormt het scenario van Steve Zaillian. Zijn personages zijn te schaars uitgediept en overtuigen slechts bij vlagen. De vrouw van Lucas, Eva (Lymari Nadal), wordt nauwelijks uitgelicht. Zelfs de obligate vrijscène blijft uit, overigens geen gemis gezien Richie zich een slag in de rondte vrijt. Maar zelfs hoofdpersonage Lucas komt niet helemaal uit de verf; zijn achtergrond en motieven zijn sterk onderbelicht. De kracht van de gelauwerde maffia tv-serie The Sopranos schuilt in het gewone gecontrasteerd met het afgrijselijke maar goed gedoseerde geweld. Maffiabaas Tony Soprano met zijn puberende kinderen en zijn eetstoornis krijgt een geloofwaardig gezicht en wordt daardoor minder zwart-wit en meer mens. Je krijgt bijna empathie met deze gewetenloze schurk. Maar met de tweedimensionale personages in American Gangster gebeurt dit niet.
 
Desondanks wordt door oscarwinnaars Crowe (Gladiator) en Washington (Training Day) sterk geacteerd. Ze blazen het nodige leven in een soms vlak geheel. De confrontatie tussen de twee tegenpolen waar iedereen op zit te wachten komt na meer dan twee uur. Een mooie scène, zeker, maar de vonkende elektrische lading die Pacino en De Niro genereren in de actiethriller Heat (1995) blijft uit. Verder geeft Josh Brolin de stereotiepe corrupte agent Trupo een smakelijke, doodenge lading.
 
In deze film wordt een curieus aspect van het Amerikaanse justitiële systeem belicht dat, zou men denken, knellend moet zijn voor de hardwerkende, rechtschapen Serpico’s en Richie’s in dat land. Een systeem dat voorziet in deals met justitie waarin bijvoorbeeld een moordenaar met een lichte straf wegkomt mits hij een andere crimineel aangeeft met meer moorden op zijn kerfstok. De onkreukbare Richie Roberts heeft, om het zacht uit te drukken, opvallend weinig moeite met dit dubieuze moreel pragmatisme.
 
Maar Ridley Scott werd ingehuurd om een onderhoudende grote publieksfilm te maken en het is hem uitstekend gelukt. In de buurt van genreklassiekers als Scarface (1983) en Goodfellas (1990) komt zijn Amerikaanse boef echter niet. Desalniettemin worden de roerige Superfly jaren in Harlem vermakelijk in beeld gebracht. Toen geloofde iedereen in de Blue Magic droom van Frank Lucas. Maar liefst driekwart van het NYPD (New York Politiecorps) werd aangeklaagd wegens corruptie. Those were the days, my friend. Zou het nu echt anders zijn?