EASTERN PROMISES

Een van de meest opvallende films op het jongste Filmfestival van Gent was David Cronenbergs Eastern Promises. Twee jaar terug was de man met zijn A History of Violence een van de gasten op het Filmfestival en zijn hoofdacteur uit die prent; Viggo “Aragorn” Mortensen (die in Cronenbergs kielzog evenzeer op Gentse bodem rondliep) duikt ook in Eastern Promises op. Het resultaat is een film die, meer nog dan Violence, verhitte discussies uitlokt die zich zelfs tot in de anders zo vredevolle redactiegangen van Moviegids voortplanten.
 
Hoewel Cronenberg bij veel filmliefhebbers nog steeds bekendstaat als een regisseur van bevreemdende psycho-horror en als een man met een artistieke fetisj voor “vleselijke” gruwel kunnen zijn films nooit echt ondergebracht worden in de rubriek “horror”. Zonder afbreuk te doen aan het genre blijkt Cronenbergs werk te intellectueel en te ver verwijderd van de conventies en clichés die het genre eigen maken. Het is daarom net zo bizar dat Cronenberg de jongste jaren, met een aan de oppervlakte schijnbaar nieuwe stijl, ervoor kiest om conventies en genrekenmerken te benadrukken en zijn publiek genadeloos voor de gek te houden.
 
In Eastern Promises komt de jonge vroedvrouw Anna (Naomi Watts) in het bezit van een dagboek (en het kind) van een tienermeisje dat in het kraambed is overleden. Het dagboek voert haar naar het restaurant van Semyon; een schijnbaar vriendelijke oude man die echter aan het hoofd van de Russische maffia in Londen staat. Zijn zoon, Kirill (Vincent Cassel) is een onberekenbare, seksueel gefrustreerde psychoot die steevast op zijn wenken wordt bedient door “chauffeur” en lijfwacht Nikolai (Mortensen); een met tatoeages bezaaide staalharde moordmachine. Naarmate Anna dieper doordringt in de wereld van de “vory v zakone” (een hiërarchisch systeem in het Russische misdaadmilieu waarbij een lid opdrachten uitvoert voor “de familie”) begint ze voor haar leven en het leven van het pasgeboren kind van de dode jonge vrouw te vrezen. In Nikolai, een man wiens emoties diep begraven liggen, lijkt ze een voorzichtige bondgenoot te vinden; of althans iemand die haar waarschuwt voor het gevaar dat haar wacht als ze zich blijft verzetten tegen de gevaarlijke Semyon. 
 
Het is nagenoeg onmogelijk om Eastern Promises aan een kritische blik te onderwerpen zonder A History of Violence in gedachten te houden. Niet alleen delen beide films dezelfde hoofdrolspeler; ze worden allebei gekenmerkt door schijnbaar banale plotlijnen, dubieuze personages, tenenkrullende gewelduitbarstingen en eigenaardige vertolkingen. Als A History of Violence een als een moderne western verhulde studie van de drang naar geweld die in ons allen huist bleek te zijn dan zien we Eastern Promises als Violence’s verwrongen spiegelbeeld; een als een gangsterfilm aan het publiek geschonken karakterstudie van een man voor wie geweld een levenswijze is geworden.
 
Nochtans is het geen eenvoudige klus om tot de bovenstaande conclusie te komen en sommige critici zullen ongetwijfeld beweren dat we zien wat we willen zien (en wie weet, misschien is dat ook wel zo). Meteen na afloop lijkt Promises een ietwat flauwe, weinig spectaculair in beeld gebrachte misdaadprent die, vooral in de derde act, cliché na cliché op elkaar stapelt en uit het niets opduikende plotwendingen op het publiek afvuurt. Sommige kijkers zullen enkel de bloederige geweldscènes onthouden terwijl anderen zich blauw zullen ergeren aan het bijna aan parodie grenzende dialect van de Russisch-Engelse personages en het samenraapsel van de internationale cast waardoor de film soms een europudding dreigt te worden.
 
Wie na afloop al deze zaken een plaats weet te geven zal in Eastern Promises echter een verraderlijk knappe gangsterfilm ontdekken die, gedragen door een verbluffend subtiele Mortensen, heel wat dieper graaft in de psyche van de personages dan de gemiddelde aflevering van Matroesjka’s (de subplot waarin Semyon jonge meisjes in zijn bezit heeft roept soms thematische herinneringen op aan deze Vlaamse reeks).
 
Mortensen is onmiskenbaar de ster van de film. Zijn Nikolai straalt ondanks het gebrek aan emoties menselijkheid uit en de scènes waarin hij de meest vreselijke zaken uitvoert alsof het “gewoon een dag op het werk” is, zijn verontrustend én grappig. Het wordt meteen duidelijk dat Nikolai de tegenpool is van de zuipende Kirill én een betere opvolger zou zijn voor de oude maar nietsontziende Semyon. Toch slaagt Cronenberg erin om dit deel van het verhaal buiten de verwachtingen uit te werken en hoewel een belangrijke plotwending (die we hier natuurlijk niet zullen prijsgeven) als schaamteloze minachting voor het publiek zou kunnen worden gezien, vallen alle puzzelstukjes in elkaar en stevent de film af op het abrupte doch bevredigende laatste shot; waarin het beeld van een man aan een tafel nooit zo ambigu en dreigend leek.
 
Naomi Watts is als vanouds uitstekend en het mag dan wel jammer zijn dat ze uiteindelijk ietwat op de achtergrond verdwijnt, de scènes waarin ze zonder zelfbehoud (en zonder besef) tegen de gevaarlijke gangsters ingaat en hen verbaal aanvalt, bewijzen haar kracht als actrice. Armin Mueller-Stahl toont dan weer dat wreedheid en kwaadaardigheid niet noodzakelijk met veel geschreeuw en fysiek machtsvertoon hoeven te worden vertolkt. Zijn “zachtaardige” Semyon is een intimiderende duivel die dichter bij zijn losgeslagen zoon staat dan hij zelf zou willen toegeven.
 
Cronenberg gaat voluit in enkele onvergetelijke geweldmomenten; de openingsscène (waarin de keel van een man wordt opengehakt) zet al meteen de toon en de veelbesproken knokpartij tussen een poedelnaakte Nikolai en twee schurken in een sauna getuigt van een knap gevoel voor gechoreografeerde chaos, visuele gags, timing en koude rillingen en zenuwachtige lachjes veroorzakende geluidseffecten! Auw!
 
Voeg daar nog de sfeervolle filmmuziek van Cronenberg-veteraan Howard Shore, de onopvallende maar geslaagde fotografie van Peter Suschitzky en het druilerige decor van Londen aan toe en je krijgt een bedrieglijk eenvoudige, als gangsterfilm vermomde archetypische Cronenberg-film. Spasibo!!
 

Gezien op het 34ste Filmfestival van Vlaanderen Gent.