THE GOLDEN COMPASS

Zo, we zijn er weer geraakt. Aan het einde van het jaar, bedoelen we. Naar goede gewoonte hebben we dan ook wederom een grootschalige fantasy-film om onszelf in te verliezen voor we de grote sprong naar het nieuwe jaar wagen. Na vorig jaar de absolute ramp Eragon op ons losgelaten gekregen te hebben, wordt nu The Golden Compass in de zalen vertoond.
 
In de eerste minuten van The Golden Compass wordt ons in ware Lord of the Rings-stijl duidelijk gemaakt dat er veel alternatieve werelden zijn die heel erg op elkaar lijken. Deze werelden worden samen gehouden door een bepaalde materie, Dust. Toch wil de overheid, het Magisterium, liever niet dat de bevolking nog van het bestaan van deze materie afweet, en er geldt hierover  dan ook een groot taboe. Iedere mens heeft daarbij ook nog een persoonlijke Daemon, een dier dat zijn ziel bevat en waar hij onlosmakelijk mee verbonden is. Lyra Belacqua is een meisje dat in zo'n alternatief Oxford woont. Ook zij heeft een Daemon, Pan, die echter nog geen vaste dierenvorm heeft aangenomen, zoals alle Daemons doen eens hun meester volwassen wordt.
 
Lyra's oom, Lord Asriel (Daniel '007' Craig) heeft bewijs gevonden voor het bestaan van deze Dust, en ondanks het Magisterium vertrekt hij op onderzoek naar het koude Noorden. Lyra wordt daarop door de sinistere dame Coulter (Nicole Kidman) en haar enge Daemon meegenomen naar Londen, waar ze kennis maakt met de Gobblers, een organisatie die kinderen ontvoert. Wanneer haar vriend Roger ontvoerd wordt, vertrekt Lyra zelf op avontuur naar het noorden om haar vriend te redden, geholpen door een hele schare aan vreemde dieren en volkeren.
 
Laat ons eerst eerlijk en duidelijk zijn: zelf zijn we een grote fan van de boeken van de His Dark Materials Trilogy van Philip Pullman, waarvan The Golden Compass het eerste deel is. We hebben deze boeken meermaals herlezen, en we keken dan ook halsreikend naar deze film uit. Toch hebben we hopelijk de nodige koelbloedigheid kunnen behouden om objectief te kijken naar 'een film' en niet naar 'dat boek dat nu de nodige plaatjes erbij krijgt'.
 
Deze opgave leek op voorhand zwaarder dan achteraf, want het boek werd in sterk aangepaste vorm overgeheveld naar het grote scherm. De zwaar religieuze ondertoon en soms zelfs openlijke kritiek op het christendom in het boek werd grotendeels verwijderd, uit angst voor negatieve tegenwind uit het gelovige Amerika. Dit kunnen we natuurlijk alleen maar betreuren. Het is nodig dat dit discours in alle vrijheid kan gevoerd worden, maar we beseffen dat grote commerciële producties uit Hollywood hier geen adequaat platform voor kunnen bieden.
 
Wat wél over werd gehouden zijn de geweldige personages die Pullman gecreëerd heeft, en we zijn dan ook enorm blij dat ook de casting ervan even geweldig kan genoemd worden. Nicole Kidman ís Marisa Coulter, daar is geen twijfel over mogelijk. Vooraf werd er wel getwijfeld aan Daniel Craig als Lord Asriel, maar net zoals in zijn rol als James Bond neemt hij ook hier elk spatje twijfel weg. Al mogen Lord Asriel en Ms. Coulter belangrijke personages zijn, alles draait om Lyra. De volledig onbekende en first-timer Dakota Blue Richards mag haar voor haar rekening nemen. Niets is moeilijker dan geloofwaardige kinderen in hoofdrollen casten. Jake Lloyd (Anakin Skywalker uit The Phantom Menace) mag één van de beruchtste voorbeelden genoemd worden, maar ook Edward Speleers uit Eragon van vorig jaar of de kinderen uit The Chronicles of Narnia of uit Harry Potter bewijzen hoe zwaar de opdracht voor de castingmedewerkers kunnen zijn. Gelukkig hebben de makers van The Golden Compass een pareltje ontdekt. Dakota Blue Richards kan in het begin van de film niet volledig overtuigen, maar naar het einde toe slaagt ze erin om een paar keer heel indrukwekkend uit de hoek te komen, wat belooft voor de reeds in de maak zijnde sequels.
 
Ook de rest van de cast kwijt zich uitstekend van zijn taak, wat natuurlijk niet zo moeilijk is met klinkende namen als Christopher Lee, Sam Elliott, Eva Green, en nog een hoop andere acteurs waarvan u ongetwijfeld de naam niet weet maar die u onmiddellijk herkent uit andere films. Ook de stemmen van de Daemons zijn perfect gekozen, zoals de bulderende stem van Ian McKellen. Alle Daemons zijn trouwens volledig digitaal weergegeven, wat ons bij ons volgende punt brengt: de wederom grote hoeveelheid CGI in The Golden Compass.
 
Natuurlijk is een fantasy-film ondenkbaar zonder de nodige pixeltjes die alles op een geloofwaardige manier op het grote scherm tonen. New Line Cinema had al de nodige ervaring opgedaan na de Lord of the Rings-trilogie en dat zie je. De digitale Daemons zijn erg waarheidsgetrouw, net als de vechtende ijsberen. Eveneens indrukwekkend zijn het alternatieve Londen en Oxford dat men gecreëerd heeft. Het ziet er allemaal erg herkenbaar uit, maar toch nét een tikkeltje anders. Heel soms gaan de effectengoochelaars overstag, zoals in een korte scène waarin je Lyra in een soort elektrisch aangedreven koets door de straten van Londen ziet rijden. Het ziet er allemaal net iets te afgelikt en modern uit om in de sfeer van de rest van de film te passen, maar deze momenten zijn gelukkig zeldzaam.
 
Lichtjes teleurgesteld waren we vanaf de eerste tonen al over de muziek. Deze werd gecomponeerd door Alexandre Desplat, een niet zo heel erg bekende componist, maar zijn hoofdthema voor The Girl with the Pearl Earring staat bij ons nog altijd bekend als één van de mooiste thema's ooit geschreven. In The Golden Compass wordt de muziek volop naar de achtergrond verdreven en draagt die niets toe aan de beelden, buiten de bij wijlen volledig ongepaste bombastische muziek die de epische scènes begeleidt. We kunnen er ons geen twee noten meer van voor de geest halen, wat in dit soort films onvergeeflijk is. Misschien dat een beluistering van de soundtrack ons op andere ideeën brengt, maar eigenlijk zou dit niet nodig moeten zijn na het bekijken van de film.
 
Zoals gezegd keken we naar deze prent als film op zich, en daarin schiet deze jammerlijk te kort. De prachtige beelden en leuke personages worden geplaatst in losstaande scènes, zonder enige vorm van samenhang. Vooral het eerste half uur is een allegaartje van dialogen om het verhaal maar zo snel mogelijk op gang te brengen. Dit werkt niet. Voor leken is dit niet te begrijpen, en zo wordt veel onontbeerlijke informatie gemist die achteraf niet wordt herhaald. Het laatste uur van de film loopt wel iéts soepeler, maar nog vinden de makers geen evenwicht. Alles moet snel snel afgehaspeld worden en de éne scène is nog niet afgelopen of de andere staat al te trappelen om in beeld te komen.
 
Komt daar bovenop nog eens dat regisseur Chris Weitz een klassieke Hollywood filmstructuur heeft willen aanhouden (u kent het wel, met het grootse eindgevecht op het einde) waardoor de makers op sommige momenten alle pedalen leken kwijt te zijn. Voordeel is dan weer de redelijk korte speelduur van de film. Het gebeurt niet vaak dat je minder dan twee uur in de bioscoopzaal kwijt bent voor dit soort films, en mensen met een kleine blaas zullen dit dan ook aanmoedigen. Voor alle anderen is dit echter een groot verlies. Men heeft er ook voor gekozen om de laatste hoofdstukken van het boek over te hevelen naar de volgende film. Afwachten of dit een goede keuze bleek te zijn. Deze film is tijdens zijn productieproces een paar keer van regisseur veranderd, en we denken dat dit er niet veel goed aan heeft gedaan, al mag dit geenszins als excuus aangehaald worden.
 
Een ander element wat we gemist hebben in The Golden Compass is humor. Dit mag misschien erg oppervlakkig klinken, maar een vleugje humor is onontbeerlijk om een beetje menselijkheid in de personages te brengen. Op geen enkel moment echter wordt deze film grappig, wat hem soms zwaar op de maag doet liggen. Alles wordt met een laagje sérieux overgoten, waardoor jen een afstand creëert die niet gewenst is. Een recente andere fantasy film, Stardust, was véél minder geslaagd dan deze film, maar kon ons toch meer bekoren omdat deze zichzelf niet serieus nam. Het is niet nodig om de lijn zó ver door te trekken, maar dit zorgt voor een veel aangenamere kijkervaring en voor de nodige inleving. Hoe kan je huilen met personages als je er niet eerst om hebt moeten lachen?
 
Hierdoor kunnen we alleen maar teleurgesteld zijn in The Golden Compass. We willen geen samenvattingen van boeken op een groot scherm, een euvel waar ook de Harry Potter-verfilmingen elk jaar aan lijden. Voor ons part wordt de structuur van een boek volledig overboord gegooid en gaat men duchtig aan het knippen en plakken, maar we willen een film die naam waardig. Wat kan ons al die fans van literaire werken schelen die op hun achterpoten gaan staan elke keer er een woord wordt aangepast? Boeken zijn nu eenmaal anders dan films. Jammer genoeg schijnt het gemakkelijker te zijn om een groot budget te besteden aan computeranimaties dan aan deftige (her)schrijvers. Natuurlijk hebben we het hier niet over de puur commerciële aanpassingen waarover we het hadden in het begin van deze recensie, die gebeurd zijn om de religieuze toon van het boek uit de film te verwijderen, maar over de puur verhaaltechnische aspecten.
 
De Lord of the Rings-films zijn nog altijd een voorbeeld van hoe aanpassingen toch prima kunnen werken op een groot scherm, ook al wordt hiermee het boek niet volledig gevolgd. Als men in de geest van het origineel blijft, en het draagt bij tot een betere, evenwichtige film, dan kunnen we ons niet voorstellen wat hier op tegen is.
 
Toch kunnen we de makers van The Golden Compass geen ongelijk geven. Deze film zal door miljoenen mensen gezien en gesmaakt worden. De actie is spetterend, de acteurs zijn geweldig en het einde geeft redelijk wat voldoening. Kortom, een leuke familiefilm voor het einde van het jaar. Toch kunnen wij alleen maar spreken van een gemiste kans. Dit had een schitterende aanklacht kunnen zijn tegen alle godsdiensten van de hele wereld en hun hypocriete manier van handelen, en een boeiende inkijk op metafysische vraagstukken. Er blijft alleen een holle schaal over zonder al teveel ziel maar wel over plakt met mooie plaatjes. We kunnen alleen maar hopen dat een paar enkelingen zich de originele trilogie van Philip Pullman aanschaffen en teleurgesteld moeten kijken naar 'wat had kunnen zijn'. Onze hoop is gevestigd op The Subtle Knife en vooral op The Amber Spyglass, de twee sequels op The Golden Compass.