STELLET LICHT

Met zijn unieke debuut Japon veroverde de Mexicaanse regisseur Carlos Reygadas een selecte plaats in het filmlandschap. Met Batalla en El Cielo joeg hij driekwart van zijn fans de gordijnen in, en erger nog: voortijdig de zaal uit. Van de moedigen die Stellet Licht gaan zien zal vermoedelijk opnieuw driekwart afhaken. Reygadas zal er geen seconde slaap voor laten. Hij filmt niet voor de grootste gemene kijker. Hij gaat stug door in zijn ingeslagen weg, verfijnt zijn techniek en sleutelt aan zijn verhalend concept. De aansluiting met het publiek is hij kwijt maar met amper drie films is hij er in ieder geval in geslaagd zijn eigen, zeer herkenbare filmtaal te ontwikkelen.
 
Reygadas werkt met niet-professionele acteurs die het scenario niet op voorhand mogen lezen. Hij geeft hen uitdrukkelijk de opdracht zo weinig mogelijk emotie te tonen. De Mexicaan gruwelt van het idee dat een acteur met op de toneelschool aangeleerde trucs zijn personage vormgeeft. In Reygadas’ films blijven de personages blank en naakt. Ze krijgen pas reliëf door de evolutie in het verhaal, ze worden gekneed door hun omgeving en door de berekende montage. Vergelijk het met de maan: het lijkt alsof die zelf schijnt terwijl ze niets meer doet dan het licht van de zon weerkaatsen. De personages zijn een reflectie van hun milieu: van de plek waar ze leven, van hun opvoeding, hun geloofsovertuiging en hun plek op de sociale ladder. Traditionele vertolkingen zijn doelbewust uitgesloten, net als een echt verhaal of een plot of wat daar doorgaans op lijkt. Reygadas vindt een verhaal een noodzakelijk kwaad. Dat laatste in duidelijk merkbaar in Stellet Licht, een film die zich van het ene visuele en vormelijke hoogtepunt naar het andere sleept.
 
Het non-verhaal speelt zich af in de gemeenschap van de mennonieten in Mexico. De mennonieten scheurden zich in de zestiende eeuw af van het protestantisme. De volgelingen zwierven de hele wereld rond tot ze aan het eind van de vorige eeuw in Noord-Amerika en Mexico belandden. Ze leven er in hun gesloten wereld, met hun eigen onderwijssysteem en economische orde. Conservatief als ze zijn, zweren ze de materiële vooruitgang af: géén gsm of televisie en al zeker geen internet. Onderling spreken ze plautdietsch, een taal die gebaseerd is op het oud-Duits, oud-Vlaams en oud-Fries. De blik op die anachronistische gemeenschap houdt Stellet Licht lange tijd boeiend. Reygadas filmt hen heel rustig, met veel respect en zonder in te grijpen in hun rituelen en gebruiken. Het is cinema, fictief, wat we zien is niet echt, maar het komt verdomd dicht in de buurt zonder ook maar één moment op een documentaire te lijken.
 
Johan (Cornelio Wall Fehr) is echtgenoot en vader van veel kinderen. Hij is verliefd op een andere vrouw. Zijn gevoelens voor een andere vrouw voeren hem recht naar de emotionele afgrond. Omdat zijn geloof geen enkele vorm van ontrouw toestaat, vecht Johan met wisselend succes tegen zijn gevoelens. Hij strijdt in stilte, gesteund door zijn vrouw.
 
In de benadering van Johans overspel komt de ware aard van Carlos Reygadas naar boven. Het is namelijk geen begin- of eindpunt maar de centrale as waar de film op steunt. Het is een belangrijk gegeven en voor Johan een loodzwaar probleem, maar de film doet alles behalve zoeken naar een kant-en-klare oplossing. Het overspel is er, net als de twijfel en de miserie. Een personage doen kiezen voor de ene of de andere vrouw is al te gemakkelijk, Reygadas wil de existentiële crisis in beeld brengen. Dat is hem ook heel goed gelukt.
 
Stellet Licht is een hypnotische filmervaring. Hypnose werkt dan ook alleen maar als de gehypnotiseerde volledig en vrijwillig meewerkt. Zelfs al is hypnotiseur nog zo professioneel, getalenteerd en ervaren, als de gehypnotiseerde niet mee wil, zal er geen flikker gebeuren. En met één vingerknip is de hypnose opgeheven.
 
Genieten van Stellet Licht vraag honderd procent medewerking en inzet van de kijker. Twee uur en twintig minuten film zonder plotontwikkeling is lang. Er zijn de magistrale widescreenbeelden van wolkenformaties, sneeuwlandschappen en intieme familietaferelen in de tuin van Claude Monet. Er is de bezwerende opening met de scherpe achtergrondgeluiden en de zinderende scène waarin de kinderen kijken naar Jacques Brel op televisie. Het optreden van de chansonnier – die live Les Bonbons 2 zingt – is een bundeling van drama, tragiek en zelfspot. Als artiest staat hij naakt op het podium. Met zijn doorleefde vertolking – het zweet gutst van zijn lijf – vertegenwoordigt hij alle gevoelens die mennonieten niet toelaten. Het is het enige moment dat Reygadas passie laat binnensluipen in zijn film. Het is ook het kantelmoment.

Aan visuele branie geen gebrek, maar naar het einde toe wordt Stellet Licht behoorlijk vermoeiend. Iedere scène die te lang duurt, kan functioneren als de vingerknip die de kijker uit de hypnose haalt. En eens ontwaakt is het lang wachten op de aftiteling.
 
Conceptueel en visueel is Stellet Licht het werk van een kunstenaar op de toppen van zijn kunnen. Alles aan de film klopt tot in het kleinste detail. Carlos Reygadas weet dat zelf ook. Daarom geeft hij geen duimbreed toe en hij neemt de bluts met de buil. Het is de film zoals hij die heeft willen maken, wat impliceert dat weinigen hem zullen zien. Het is te hopen dat hij ooit een manier vindt om zijn kunstzinnige visie te koppelen aan een breder bereik. Want de films van iemand met zoveel talent verdienen het om gezien te worden.