BEFORE THE DEVIL KNOWS YOU'RE DEAD

Eerlijk is eerlijk: Lumet heeft veel te danken aan het ijzersterke scenario van Kelly Masterson. Before the Devil Knows You're Dead is haar allereerste filmscript, maar hengelde wel meteen al drie nominaties binnen voor niet onbelangrijke filmprijzen. Het scenario is niet meteen vernieuwend of wereldschokkend, maar zit zo stevig in elkaar gesleuteld, dat je blijft kijken. Een scenario dat prikkelt, boeit en ervoor zorgt dat de kijker absoluut wil weten wat er nog komt, heeft zijn doel bereikt.

Thematisch spit de film in interessante grond: voor je in de hel belandt, mag je hopen dat de duivel je wat respijt geeft om in de hemel rond te hangen. Met andere woorden: pak wat je kan krijgen, voor het te laat is. Het lijkt het devies van Andy (Philip Seymour Hoffman), een belangrijke beursmakelaar met veel geld. In een even stomende als verrassende openingsscène gaat hij in een zweterig Rio stevig van bil met zijn knappe vrouw Gina (Marisa Tomei). In New York is Andy het soort papzak dat graag van verschillende walletjes eet, snuift en spuit in de poepsjieke loft van een dubieuze travestiet. Zijn broer Hank (Ethan Hawke) is in vele opzichten Andy's tegenpool: mislukt huwelijk, torenhoge alimentatie en permanent platzak. De vernedering is groot als hij zijn dochtertje moet zeggen dat hij geen geld heeft om haar op The Lion King te trakteren.

Maar wanneer door omstandigheden ook Andy in geldnood komt te zitten, stelt hij voor om samen met Hank een diamantzaak te overvallen. Het plan lijkt waterdicht: ze laten hun oog immers vallen op de goed verzekerde zaak van hun ouders. Omdat de verzekering de put delft die Andy en Hank eigenhandig graven, kan de hele familie tevreden zijn. Tijdens de overval verschuilt Hank zich achter bril, pruik en snor, maar zijn handlanger verliest het geduld en knalt moederlief overhoop. Zo loopt het plan ietwat uit de hand.

Het spitsvondige scenario van Kelly Masterson springt heen en weer tussen heden en verleden. Lumet schotelt de toeschouwer de scènes in non-lineaire volgorde voor. Eenvoudige tussentiteltjes houden de kijker bij de les. Pas als een bepaalde scène vanuit verschillende invalshoeken bekeken is, vallen alle puzzelstukjes in elkaar. Dat Tarantinoëske trucje is natuurlijk niet nieuw, maar werkt hier wonderwel. Enkel op het einde verliest Masterson de zo puik opgebouwde beheersing. De dramatisch aangezette finale verstikt een beetje in grootsheid. Maar uiteindelijk is het eindbeeld toch nog razend knap.

Zelfs op hoge leeftijd bewijst Lumet dat hij nog steeds een soepele, zwierige regie in de pols heeft. Hij is geen versteende fossiel uit het verleden die halsstarrig vasthoudt aan achterhaalde concepten. Technisch laat hij zich perfect omringen. Toch blijft Lumets grootste verdienste dat hij een begenadigd acteursregisseur is: zowel Philip Seymour Hoffman als Ethan Hawke zijn als broers uitstekend op dreef. Naast de overval zelf, staat vooral hun karakter, het schuldgevoel en de onderlinge verhoudingen centraal. Albert Finney, ook al 72 intussen, speelt hun vader. Ook hij beseft langzaamaan dat hij fouten heeft gemaakt.

Net als bijvoorbeeld Memento is Before the Devil Knows You're Dead een film waar je eigenlijk beter niet teveel op voorhand over weet. Wie zich gewillig van scène naar scène laat rollen, wordt meegesleept in een onderhoudend, spannend en diepgravend Grieks drama dat tegelijk messcherp onderlinge familierelaties fileert. Naast spanning en suspense stopt Lumet ook diepe gevoelens als schaamte, schuld, verdriet en wraak in zijn film. Het resultaat is bijna perfect.