IT'S A FREE WORLD...

Al even verrassend is de gematigde toon die regisseur Loach en scenarist Laverty aanslaan: deze keer hakken ze niet met de botte bijl. De geëngageerde krijgers zijn niet minder verontwaardigd dan vroeger, maar hun aanklacht klinkt genuanceerder dan ooit.

Al veertig jaar schopt Ken Loach tegen de schenen van het establishment. De Brit heeft vaak – om niet te zeggen altijd – het gelijk aan zijn kant wanneer hij sociale wantoestanden aanklaagt. Met zijn zwart-witaanpak en drammerige stijl geeft hij critici al even vaak de pap in de mond. Als chroniqueur van de onderkant van de samenleving kent Loach nochtans zijn gelijke niet. De kracht van zijn werk schuilt in het onwrikbare geloof in zijn projecten en in de mensen die hij portretteert. Loach is een humanist, een predikant van de linkse zaak, een verdediger van de kleine man. Hij kruipt in de huid van zijn personages, keert hun ziel binnenstebuiten en spreekt door hun mond. Die inspiratie zorgt voor een hartverscheurende authenticiteit, die van zijn beste films onmisbare meesterwerken maakt.

Loach’s verhalen worden voortgestuwd door woede, bezieling en ideologische motieven. Het verhaal is ondergeschikt aan de politieke boodschap, de afwikkeling van de plot is minder belangrijk dan de waarachtigheid en de zuiverheid van zijn statement. Al die jaren is Loach op dezelfde manier blijven werken. Onaantastbaar, zich afschermend tegen druk van buitenaf, trouw aan zijn extreemlinkse visie. Die aanpak bleef overigens niet zonder resultaat: in 2006 kreeg Loach de Gouden Palm voor The Wind That Shakes the Barley. Maar ook na het binnenhalen van de belangrijkste filmprijs op aarde wijkt de regisseur geen millimeter van zijn lijn af. Zolang er ergens ter wereld iemand misbruikt of uitgebuit wordt, zal Loach blijven filmen. En wie de krant openslaat, ziet meteen dat de zeventiger niet moet vrezen om binnenkort zonder inspiratie te vallen.

In It’s a Free World… richt Loach zijn blik op de Oost-Europese arbeiders die door schimmige uitzendkantoortjes naar Groot-Brittannië worden gehaald om het harde, meestal vuile en/of gevaarlijke werk op te knappen. De werkgevers flirten met de illegaliteit en interpreteren de wetgeving op de meest flexibele, lucratieve manier. De werknemers spreken dan weer onvoldoende Engels en kennen hun rechten niet. Ze zijn al lang blij met het zwart geld dat ze voor hun arbeid ontvangen, een veelvoud van wat ze in hun thuisland konden verdienen. Maar wanneer het fout gaat, zitten ze diep in de stront.

Angie (Kierston Wareing) werkt voor één van de Engelse bedrijfjes die Oost-Europeanen niet altijd even legaal tewerkstellen. Wanneer ze publiekelijk de ethische normen van haar werkgever in vraag stelt, wordt ze op staande voet ontslagen. Dankzij haar connecties in het milieu – en omdat ze het zich als alleenstaande moeder niet kan veroorloven om zonder inkomsten te vallen – kan Angie haar eigen bedrijfje starten. Haar huisgenote Rose (Juliet Ellis) wordt haar zakenpartner. In hun keukentje schrijven de vrouwen samen aan een businessplan en mission statement voor het bedrijf. Ze willen de zaak eerlijk runnen, de wetten respecteren, transparant zijn tegenover hun klanten, en hun buitenlandse arbeidskrachten correct behandelen. Althans, zo veel mogelijk en wanneer het kan. Al snel merken Angie en Rose dat een bedrijf opstarten nog moeilijker is dan iedereen hen had voorspeld. Om gelanceerd te raken, wijken ze lichtjes af van hun strikte voornemens. Immers: welk nut dient het om heiliger te zijn dan de paus?

Angie is de drijvende kracht van de onderneming én van de film. Debutante Kierston Wareing maakt indruk als fysiek erg aanwezige zakenvrouw. Ze deinst er niet voor terug haar vrouwelijkheid te gebruiken om deals te winnen. Haar privé-leven is een puinhoop, de relatie met haar ouders is verwaterd en verzuurd, en haar seksleven kent enorme pieken en dalen. Ook haar moederschap is geen groot succes: ze steekt al haar energie in de zaak. Hoewel het initiatief onder geen beding mag mislukken, groeien de financiële zorgen haar stilaan boven het hoofd. De vraag is hoe ver ze wil gaan om als zakenvrouw te slagen, en hoezeer ze daarvoor haar idealen wil verloochenen.

Ken Loach is uiteraard begaan met het lot van de arbeiders, en laat dan ook niet na om aan te tonen hoezeer de werkelijkheid afwijkt van wat hen in hun thuisland werd beloofd. De arbeiders worden uitgebuit, niet meer of niet minder. Toch zijn zij niet de hoofdpersonages. Dat zijn Angie en Rose. Voor het eerst interesseert Loach zich meer voor de uitbuiter dan voor het slachtoffer. De vrouwelijke bedrijfsleiders dragen de verantwoordelijkheid, en staan op verschillende momenten in de film voor een cruciale tweesprong. Ze kunnen kiezen, denken niet helder en lang genoeg na, en zien op elk kruispunt dat hun mogelijkheden weer iets beperkter geworden zijn.

Toch maakt Loach hun rekening niet. Hij fulmineert, maar gaat niet voorbij aan de verzachtende omstandigheden. Hij schetst de snoeiharde wereld van de geglobaliseerde economie, waarin onverbiddelijk de wet van de sterkste geldt. Is de sterkste een schoft, dan kan je enkel concurreren door je minstens even schofterig te gedragen. De afstand die Loach tegenover de twee vrouwen bewaart, benadrukt het onafwendbare karakter van het verhaal. Hij houdt zijn mening voor zich, en spreekt op geen enkel moment een waardeoordeel uit over de daden van zijn personages. Hij registreert.

It’s a Free World… beschrijft niet zozeer het proces van mensen, maar dat van een verrot economisch systeem. De film doet haarfijn uit de doeken hoe kleine ondernemers vermorzeld en platgetrapt worden, en hoe gevaarlijk het kan zijn daar tegen in te gaan. Loach toont op een meesterlijk realistische en akelige wijze hoe Angie en Rose versmacht worden door hogere economische krachten. De globalisering als koolstofmonoxide: geruisloos, reukloos en giftig.

De politieke boodschap zit volledig in het verhaal besloten. Loach en Laverty hebben de ellenlange theoretische, ideologische beschouwingen – die The Wind That Shakes the Barley en Land and Freedom verlamden – achterwege gelaten. Het maakt de film eens zo zuiver en dwingend. Het opgeheven vingertje is vervangen door een prangend verhaal met een stevige body, de theorie en de loodzware ernst door zorgvuldig opgebouwde spanning. Het resultaat is een film van een regisseur op de top van zijn kunnen.

Gezien op het 34ste Filmfestival van Vlaanderen Gent.