I SERVED THE KING OF ENGLAND

De dromer kampt met een aantal serieuze handicaps. Hij is piepklein, niet erg aantrekkelijk, niet uitzonderlijk slim en hij heeft geen enkel vermeldenswaardig talent dat hem toelaat in eender welke materie uit te blinken. Hij zal het moeten hebben van volharding. De aanhouder wint en Jan gaan niet overhaast te werk. Hij gaat vooruit, al is het langzaam. Hij beklimt de maatschappelijke ladder met de snelheid van een boeddhist die op handen en voeten de pelgrimstocht naar het Potala paleis aflegt. Ook al gaat het traag en lijkt zijn doel onbereikbaar: iedere actie dient zijn hogere doel.

Hij werkt als ober in een chique café waar notarissen, politici en rechters hun koffie drinken en een kaartje leggen. Hij leert er te luisteren en te kijken met zijn oren en ogen dicht. Hij maakt zich schier onzichtbaar, beweegt zich geruisloos tussen de klanten. Hij vergeet nooit iets en gebruikt de informatie wanneer het hem uitkomt. Zo maakt hij carrière. Eerst komt hij terecht in een prachtig hotel, later in het allerbeste restaurant van Praag. Voor de buitenwereld is hij een opdondertje zonder ruggengraat, een meeloper. Zijn spionagetechnieken zijn intussen zo verfijnd dat hij onstuitbaar op zijn doel afgaat.

Jan moet niet alleen slimmer zijn dan zijn medemensen, ook de loop van de geschiedenis speelt hem parten. I Served the King of England begint in de tweede helft van de jaren dertig van de vorige eeuw. Hitler bouwt in Duitsland zijn macht uit. De start van de Tweede Wereldoorlog en de annexatie van grote delen van Tsjechië is nog maar een kwestie van tijd. Wanneer bijna tien jaar later de nazi’s verdreven zijn, grijpen de communisten de macht. Jan sukkelt van de regen in de drop.

Twee grote Tsjechische geesten liggen aan de basis van I Served the King of England. De film is gebaseerd op de roman van Bohumil Hrabal. Jirí Menzel regisseerde. De carrières en levens van de schrijver en de regisseur zijn nauw met elkaar verweven. Menzels twee bekendste films zijn gebaseerd op werk van Hrabal. Closely Watched Trains won de Oscar voor de beste buitenlandse film in de jaren zestig. Larks of a String won de Gouden Beer in Berlijn in 1990. Die laatste film dateert als uit 1969 en was 21 jaar verboden door het communistische regime.

Menzel is een van de grote namen van de Europese cinema. Hij wordt zeventig dit jaar en maakt een opmerkelijke comeback met een ragfijne, publieksvriendelijke film. Hij fietst met een opvallend gemak door de beladen Tsjechische geschiedenis. I Served the King of England doet denken aan het fijnste kantwerk, aan fijn geslepen Boheems kristal, aan een delicate symfonie, aan heldere heerlijk schuimende pils. De film is niet geregisseerd maar gecomponeerd en gechoreografeerd.

Vaak burlesk, altijd lichtvoetig vertelt Menzel een in wezen tragisch verhaal. Aan de hand van het levensverhaal van Jan schetst hij een portret van Tsjechië, een land met een merkwaardig vermogen zich aan te passen aan de wisselende politieke omstandigheden. Hij gaat de vervlogen idealen en valse dromen van zijn land niet uit de weg en hij sluit evenmin de ogen voor de schaamteloze collaboratie met de Duitsers. Menzel illustreert het met mild komische, anekdotische scènes geschoten in het prachtigste licht. Realisme is zijn laatste zorg. Met een kwinkslag vertelt hij het verhaal van een outsider die radicaal voor zijn grote droom gaat.

De historische decors – art nouveau hotels, geweldige restaurants, hemelse tuinen – in de Praagse binnenstad zijn een attractie op zich. Praag is een fotogenieke stad, Menzel doet haar alle eer aan.

De knappe vertolkingen zitten in hetzelfde luchtige en speelse register. De acteurs nemen zichzelf niet al te serieus en interpreteren de personages met een flinke portie ironie. De Bulgaar Ivan Barnev liet zich inspireren door de stomme film. Zijn vertolking is erg fysiek en munt uit in non-verbale zeggingskracht. Julia Jentsch steelt de show als volgelinge van Hitler. Na eerdere vertolkingen als slachtoffer van de nazi’s in Sofie Scholl en als neocommunistische activiste in The Edukators is deze rol een pittige verrassing.

Opa Menzel haalt herinneringen op. Hij vertelt met schwung en plezier. Het tempo ligt lekker hoog, de verhalen zijn boeiend en geestig. Opa’s die zo goed zijn, mogen nog veel verhaaltjes vertellen.

Gezien op het Filmfestival van Oostende 2007.