IMPORT/EXPORT

Meer dan Hundstage uit 2001, dat eerder een losse collage van verschillende personages was, boogt de nieuwste film van deze Oostenrijkse cineast op een rechtlijnig verhaal. Daarin worden twee personages gevolgd wiens levens nooit kruisen, maar pijnlijk harde parallellen vertonen.

Olga (Ekateryna Rak) is een jonge Oekraïense vrouw die het hoofd amper boven water weet te houden. In een wanhoopspoging laat ze haar dochtertje en moeder achter en trekt ze naar Oostenrijk, waar ze als schoonmaakster in een mentaal ziekenhuis terechtkomt.

Pauli (Paul Hammond) is een afgetrainde beveiligingsman die ook moeilijk weet een baan te vinden. Omdat hij tot over zijn oren in de schulden zit, gaat hij met zijn stiefvader mee de baan op als verkoper van kauwgombalautomaten. Uiteindelijk belanden ze ergens in een obscure uithoek van Oekraïne.

Of het nu in West- dan wel in Oost-Europa is, zowel Olga als Pauli stoot op mensonterende vernedering, brutaal geweld en fundamentele eenzaamheid. Maar waarmee beide figuren vooral worden geconfronteerd, is de hevige clash tussen (volgens Seidl duidelijk naïeve) hoop en bittere realiteit. Hoe hard ze ook proberen, ze zijn zoals Sisyphus gedoemd om telkens opnieuw van nul te herbeginnen.

Dat de Oostenrijkse cineast het niet al te hoog op heeft met de mens, uit zich perfect metaforisch in de manier waarop hij diens verhouding met dieren portretteert. In zowat al zijn films (Tierische Liebe, Hundstage) worden huisdieren vaak boven intermenselijk contact verkozen. Als Pauli’s vriendin in Import/Export hem voor de keuze stelt tussen zij of zijn hond, dan weet de jongen het nog zo niet meteen. “Een hond is trouwer dan een meisje”, zegt hij.

Seidl hanteert rauwe, niet verzadigde kleuren om het geheel zo onprozaïsch mogelijk voor te stellen, en is er geen ondersteunende score. Daardoor lijkt Import/Export bij tijden dezelfde sfeer uit te ademen als het Roemeense Four Months, Three Weeks and Two Days van Christian Mungiu.

Maar hoe kil die vorm ook is, vooral wat er wordt gefilmd komt bij tijden zeer hard aan. Zo filmde de regisseur, opnieuw om maximaal dat realistische karakter na te streven, in een echte geriatrische instelling. Ontdaan van enige scrupules plaatst hij zijn camera dicht op het gezicht van een tandenloos oud vrouwtje, wiens vocabularium niet verder reikt dan “stinkt” en “dood”.

Of zoiets ethisch verantwoord is, is ongetwijfeld stof voor een debat. Maar feit is dat de cineast soms wel heel erg ver gaat. Zo is het maar zeer de vraag of de film gediend wordt door hardnekkig lang een fellatio in beeld te brengen. Schokken kan een uiterst efficiënt hulpmiddel zijn om iets duidelijk te maken, maar nooit een doel op zich. De boodschap over hoe jonge hoertjes soms letterlijk als honden worden behandeld ("zeg eens woef") was al lang daarvoor voldoende aangekomen.

Misschien was de film er ook bij gebaat om Pauli niet zo eenzijdig als een hulpeloos slachtoffer van het systeem af te schilderen. Agressieve tattoos en een hevige passie voor vechten lijken niet echt de expressiemiddelen van een ruwe bolster met een blanke pit.

Maar hoe dan ook doet Paul Hammond met brille wat van hem wordt verwacht, en ook Ekateryna Rak speelt bijzonder knap. En toch verdient Erich Finsches hier misschien wel het meeste lof. De acteur bezit het eersteklastalent om een rol zo overtuigend neer te zetten, dat het moeilijk wordt zich hem als mens anders voor te stellen. In Hundstage was hij de vleesgeworden verzuring, ditmaal speelt hij een geriatrische patiënt met wie Olga een breekbare en prachtige relatie opbouwt. In de meest ontwapenende scène van de film dansen de twee gebroken zielen, borst tegen borst, even hun zorgen weg op de tonen van een Oekraïense schlager.

Uiteindelijk is Import/Export een stilistisch uitgepuurd en diep indringend portret van twee fictieve individuen, gebaseerd op het echte leven van duizenden uit onze maatschappij. Soms wat bot en misschien te grof, maar recht naar de keel grijpend.