ENTRE LES MURS

In de klas van monsieur Marin – een jonge leraar Frans – zitten 25 leerlingen van verschillende nationaliteiten. De blanke Fransen zijn in de minderheid, hun medeleerlingen hebben Afrikaanse en Aziatische roots. Marin gaat met hen een open dialoog aan op basis van gelijkheid. Hij behandelt hen zonder reserve als mensen met talenten en kwaliteiten, jongvolwassenen die hun lot in eigen handen moeten nemen, de volle verantwoordelijkheid dragen voor hun woorden en daden, de kansen grijpen die hen geboden worden. Krijgen ze die kansen niet dan moeten ze die afdwingen. Marin is geen geitenwollensokkenidealist. Hij is niet blind voor hun gebreken. De openlijke onverschilligheid, luiheid en gemakzucht vallen hem zwaar, maar hij blijft naar hen luisteren en de discussie aangaan. Geen moment wekt hij de valse illusie dat hij een vriend is of zou kunnen zijn. Altijd blijft hij in zijn rol als leraar.

Iedere les staat hij scherp en gemotiveerd voor zijn groep. Marin prikkelt hen. Hij daagt hen uit en confronteert hen met milde spot met hun fouten. Zijn lessen zijn een langgerekt, fel, soms venijnig debat. Wie de bal kaatst, kan hem verwachten. Marin doet daar niet flauw over. Hij deelt uit en incasseert. Hij heeft een proces op gang gebracht dat niet kan gestopt worden. Voor hem is het geen experiment of project. Het is de enige manier waarop hij les kan geven, zijn methode vloeit natuurlijk uit zijn karakter en visie op de maatschappij. Hij dringt zijn ideeën aan niemand op – niet aan zijn collega’s en ook niet aan zijn leerlingen.

De tieners worden gedwongen over zichzelf na te denken. Ze leren zich uit te drukken, de juiste woorden te vinden, hun mening correct te uiten zonder te schreeuwen en te beledigen. Door de discussiëren en te dialogeren wil Marin de leerlingen weerbaarder maken. Het leidt tot snoeiharde confrontaties. Vijfentwintig leerlingen en één leraar gaan vrank en vrij met elkaar in de clinch. Ze nemen geen blad voor de mond. De paradox is natuurlijk dat hoe beter de leerlingen de lessen oppikken, hoe meer Marin in de hoek gedrumd wordt. Hoe mondiger en zelfbewuster en slimmer ze worden, hoe gevaarlijker want het zijn allesbehalve doetjes.

Entre les Murs speelt zich bijna volledig af binnen de vier muren van het klaslokaal. De actie verplaatst zich enkel naar de speelplaats, de leraarskamer, het bureau van de directeur en een vergaderzaaltje. Marins geanimeerde lessen vormen de hoofdmoot. De camera’s zitten middenin de actie. Dramatische close-ups volgen op rustige shots van suffende leerlingen.

Regisseur Laurent Cantet bouwt zijn film zorgvuldig op. Na een reeks scènes die Marin en zijn klasgroep introduceren, plaatst hij een tussensprint. De toon van de gesprekken wordt scherper, Marin moet alle zeilen bijzetten om de overhand te houden. Zijn gezicht verraadt de eerste tekenen van ergernis. De stormachtige verbale vechtpartijen geven de leerlingen reliëf. De anonieme brulaap met de beugel, de stoere bink met zijn tattoo, de mysterieuze gothic en de stille Chinees geven zich beetje bij beetje bloot. Het proces verloopt ongemerkt. De personages krijgen gaandeweg vorm. Cantet gaat tewerk als een geduldige beeldhouwer die met zijn beiteltje een gigantische blok marmer bewerkt tot de contouren van zijn figuren tevoorschijn komen.

Cantet en zijn team werkten met niet-professionele acteurs. Ze recruteerden de leerlingen op het Collège Françoise Dolto in het 20ste arrondissement van Parijs. Ieder kind in de film is een leerling van die school, de ouders zijn hun echte ouders, de leraars zijn hun leraars. Toch is de film honderd procent fictief. Maandenlang kwamen de acteurs en de crew op woensdagnamiddag samen om te repeteren. Wie naar de workshops bleef komen, selecteerde uiteindelijk zichzelf en kreeg een rol.

De pubers kregen bepaalde richtlijnen mee; een uitgeschreven scenario met dialogen hebben ze nooit gezien. François Bégaudeau – de auteur van het gelijknamige boek waarop de film gebaseerd is – stapte zijn klas binnen, begon aan zijn les en wachtte op / provoceerde het verbale vuurwerk. En of er vuurwerk is! De intensiteit van hun woede en onbegrip spat van het scherm. Wanneer ze gelukkig zijn, werkt hun blijheid aanstekelijk. De vertolkingen zijn puur en ongekunsteld, ongennadig eerlijk.

Laurent Cantet gaat de lastige onderwerpen niet uit de weg. Compromisloos stelt hij de vervelende vragen die politiek correcte denkers snel-snel afwimpelen en met de mantel der liefde bedekken: de slachtofferrol waar autochtonen zich vaak in wentelen, hun tweeslachtige houding tegenover hun oude en nieuwe vaderland, hun ouders die de prestaties van hun kinderen niet kunnen volgen omdat ze geen woord Frans spreken. Cantet wijst op het machogedrag van jonge maghrebijnen, hekelt de emotionele chantage waarmee ze hun leraars verlammen. Deze en meer heikele onderwerpen komen uitgebreid en genuanceerd aan bod. Entre les Murs neemt geen standpunt in en presenteert geen pasklare antwoorden. Die zijn er namelijk niet.

Die nuancering zit ook in de personages. Monsieur Marin is geen heilige. Hij maakt fouten, laat zich meeslepen en neemt op bepaalde momenten totaal foute beslissingen. Dat is niet te vermijden. Hij botst op de grenzen van het maakbare. Hoe lang kan je vertrouwen geven aan leerlingen die dat vertrouwen niet waard zijn? Hoeveel keer kan je de teller op nul zetten en vol enthousiasme een klas binnenstappen? Wanneer bereik je het scharniermoment dat je met de beste wil van de wereld niet meer kan vermijden dat je als leraar moet overschakelen op traditionele schoolse (lees meer repressieve) methodes?

Zonder hen goed te praten, schetst de film de moeilijke achtergrond van de lastigste leerlingen. Hun reacties zijn daarmee niet minder grof en hemeltergend, op zijn minst zijn ze begrijpbaar.

Laurent Cantet is niemands advocaat. Hij is een filmmaker die portretteert en commentarieert. Zijn respect voor de wet van woord en weerwoord is absoluut. Er zijn geen winnaars en verliezers op het einde. Het is wel duidelijk hoe moeilijk de opdracht voor de huidige generatie leraars en leerlingen is. Entre les Murs is een spiegel. De analyse is ontnuchterend. Keihard maar fair en niet helemaal hopeloos. Al is het vijf voor twaalf.

De situatie in Marins klas is allesbehalve uniek. Hetzelfde probleem – of dezelfde uitdaging voor wie het positief wil bekijken – stelt zich in Rotterdam, Antwerpen, Berlijn en Rome. Het is net de herkenbaarheid van het verhaal, de unieke organische opbouw ervan, de energieke vertolkingen en de messcherpe dialogen die van Entre Les Murs een onmisbare film maken. De eerste Franse winnaar van de Gouden Palm in Cannes sinds 1987 is een instant classic!