CAOS CALMO

“Waarom de harde realiteit opzoeken? Wat schiet je met die ellende op”, zei Veronesi zelf in een interview met het Nederlandse NRC Handelsblad in 2002. Harmonieuze kalmte bereiken door de realiteit te verdringen – oftewel the happy idiot spelen – lijkt naïef, maar in de verfilming van Veronesi’s Caos Calmo krijgt het mede door een traumatisch verlies een extra beladen dimensie.

In Caos Calmo heeft Veronesi met regisseur Antonello Grimaldi en hoofdrolspeler en scenarist Nanni Moretti twee wapenbroeders van niveau in huis. Moretti, als schrijver, regisseur en hoofdrolspeler, verkende zelf het thema verlies in het ontroerende La Stanza del Figlio (2001) waarin de zoon van de hoofdrolspeler overlijdt. Gelaten en kalm zoekt hij wanhopig naar kruimels troost in het verleden van zijn zoon. Caos Calmo daarentegen is een kroniek van uitgesteld verdriet, het verlies wordt simpelweg genegeerd.

In Veronesi’s meer dan 400 pagina’s tellende roman brengt hoofdpersonage Pietro zijn dagen voornamelijk door in zijn auto, peinzend in eindeloze streams of consciousness . Een weinig spannend gegeven voor een speelfilmregisseur, maar er is nog altijd Pietro's geheugen en fantasie om visueel mee te werken. Denk bijvoorbeeld aan Julian Schnabels meesterwerk The Diving Bell and the Butterfly (2007) waarin de verlamde hoofdpersoon op een knipoog na geheel verlamd in bed ligt.

Maar Schnabel had geen andere keuze en Grimaldi in Caos Calmo wel. Hij koos om de fysieke wereld van Pietro, zijn auto-interieur, te vergroten naar een klein, rustig plein: een plein dat, in de woorden van Grimaldi zelf, een tweede hoofdrolspeler wordt.

Pietro Paladini (Nanni Moretti) is een succesvolle zakenman, gelukkig getrouwd, vader van een tienjarige dochter Claudia (Blu Yoshimi). Tijdens een verblijf in zijn vakantiehuis redt hij met zijn broer Carlo (Alessandro Gassman) twee vrouwen van de verdrinkingsdood. Bij thuiskomst krijgt hij te horen dat zijn eigen vrouw Lara plotseling is overleden. Pietro blijft ijzig kalm na de dood van zijn vrouw. Het is vreemd maar waar, beweert hij, maar vooralsnog voelt hij weinig. Terug in de stad brengt hij Claudia naar school en belooft plechtig dat hij op het plein zal wachten totdat zij uit school komt. De volgende dag doet hij het weer. Maandenlang houdt hij het vol.

Pietro verplaatst zijn wereld naar het plein voor de school. Hij drinkt koffie, leest en wandelt wat en bouwt een nieuwe kennissenkring op. Hij creëert op het plein voor zichzelf een nieuwe parallelle werkelijkheid om over de oude te plakken. Zijn omgeving is onder de indruk van zijn kalme berusting. Zijn collega’s bezoeken hem op het plein, vertellen over hun sores omtrent de aanstaande fusie. Zijn broer komt langs, evenals zijn nogal hysterische schoonzus. Iedereen vertelt zijn verhaal aan Pietro want de innemende man die zijn verdriet negeert is het volmaakte luisterende oor.

Pietro volhardt in de creatie van nieuwe schijnzekerheden: illustratief is de jongen met het Downsyndroom die elke dag langs loopt. De jongen ziet de lichten van Pietro’s auto knipperen als Pietro van afstand hem op slot zet en hij vertaalt de knipperende lichten als een groet. Hij lacht en zwaait terug naar de lege auto: de hele wereld en zelfs auto’s lachen mij toe, hoor je de jongen denken. Pietro is ontroerd en zorgt dat hij elke dag, op afstand, zijn autolichten laat knipperen als de jongen voorbij loopt. Let the Fantasy Live lijkt Pietro te willen zeggen. En geef hem ongelijk want wie durft voor te schrijven hoe een ander zijn verdriet moet dragen?

De verwoestende gebeurtenis in Caos Calmo rechtvaardigt de gebruikte middelen om te overleven. Pietro verblijft weliswaar in een aangename cocon, maar ooit zal hij, als een kuikentje dat uit een eierschaal kruipt, weer de wijde wereld in moeten. Hij heeft tenslotte een dochter die hem in deze wachtkamer van het verdriet vergezelt. En wat vindt Claudia van het gedrag van haar vader?

De keuze voor het plein als tweede hoofdrolspeler is goed. Het leven ginds, vol alledaagse maar scherpe details, is door cinematograaf Alessandro Pesci trefzeker en oogstrelend neergezet. In de regiestijl van Antonello Grimaldi zit een aangenaam traag ritme dat Nanni Moretti op het lijf geschreven is. Hij speelt de sterren boven het plein van de hemel. Blu Yoshimi, de dochter van regisseur Alex di Martino, overtuigt in haar filmdebuut als Claudia.

Caos Calmo struikelt her en der: de neurotische schoonzus Marta (Valeria Golino) werkt soms op de zenuwen. Een verhaallijn, incluis een overbodige, maar niettemin bloedgeile seksscène (zo spannend dat de Paus vanuit het Vaticaan zijn ongenoegen liet blijken), is weinig geloofwaardig. Zelfs het verschijnen in een bijrol van de geniale Roman Polanski als zakenman Steiner kan deze subplot niet redden.

Desalniettemin is het geheel van Caos Calmo aanzienlijk groter dan de som der delen en de toon blijft verrassend luchtig ondanks het achterliggende traumatische ongeval. Men mag gerust stella dat het creatieve traumateam bestaande uit auteur Sandro Veronesi regisseur Antonello Grimaldi en hoofdrolspeler en scenarist Nanni Moretti een dreamteam vormen.