TROPA DE ELITE

Tropa de Elite, het speelfilmdebuut van Padilha (die eerder naam maakte met de bekroonde documentaire BUS 174 over een busgijzeling in Rio), won vorig jaar verrassend de Gouden Beer op het Filmfestival van Berlijn. In haar landenrapport uit 2007 bevestigt de mensenrechtenorganisatie Global Justice dat het hier niet om een zwartgallig sprookje van de gebroeders Grimm gaat. Ze is van oordeel dat Tropa de Elite een realistisch beeld geeft van de ellende in de sloppenwijken (favela’s) van het hedendaagse Rio de Janeiro.

De film vertelt het waargebeurde verhaal van een speciale politie-eenheid (BOPE), die zich eind de jaren negentig hard en meedogenloos opstelde tegen de drugsmaffia in de sloppenwijken. Het scenario, van de hand van Braulio Mantovani, is gebaseerd op het controversiële boek Elite da Tropa dat de Braziliaanse socioloog Luiz Eduardo Soares samen met twee BOPE-agenten schreef.

Anno 1997 heerst in de favela’s de wet van de jungle: corruptie, intimidatie en grof geweld vormen de dagelijkse realiteit. De milities van de drugsbaronnen dicteren de wet binnen de sloppenwijken, daarbuiten gaat het grotendeels corrupte politiekorps zijn gang met de eigen criminele activiteiten. Commandant Nascimento (Wagner Moura) is lid van het elitekorps dat de drugsmaffia moet bestrijden, maar hun acties zijn dermate excessief dat het steeds moeilijker wordt om een onderscheid te maken tussen goed en kwaad, wetshandhaving en wraakzuchtigheid.

Aan het begin van de film zit Nascimento in een diepe persoonlijke crisis. Niet alleen is hij bezig met het dagelijkse gevecht tegen de drugsmilities, hij moet ook een vervanger voor zichzelf zien te vinden en hem opleiden, zodat hij meer tijd kan vrijmaken voor zijn hoogzwangere vrouw. Nascimento laat zijn oog vallen op twee jonge, gedreven mannen uit het militaire politiekorps, Neto (Caio Junqueira) en Matias (André Ramiro). Het zijn twee jeugdvrienden. Neto is snel – misschien te snel – met zijn pistool, Matias is een idealist. Ze zijn de corruptie bij het korps zat, en willen zich graag aansluiten bij de Tropa de Elite. Samen vormen ze de perfecte vervanger voor Nascimento, maar de vraag is of ze kunnen overleven in deze extreem gewelddadige jungle.

De feiten liegen er niet om. Volgens een rapporteur van de VN heeft de Braziliaanse politie in 2006 alleen meer dan 3000 mensen gedood. Martelingen zijn er dagelijkse kost, en worden zowel door de staat als door het politiekorps gedoogd. Volgens Global Justice worden rechters in Rio blootgesteld aan onmenselijke druk, intimidatie en corruptie. Mensenrechten worden er geschonden aan de lopende band. Regisseur Padilha zegt zelf: “In Rio zie ik alleen maar grijstinten. Niets is zwart of wit. Niets is wat het lijkt.”

Voor sommige filmcritici in Berlijn was het een raadsel waarom dit filmtechnisch matige product de Gouden Beer won. Misschien was het een beloning voor de moed en lef van Padilha. De gevaren tijdens de opnames was niet gering, en regelmatig werden hij en zijn medewerkers met de dood bedreigd. Ontegenzeggelijk een dapper initiatief, maar de film rammelt aan alle kanten en herbergt veel herhaalde zetten. De getoonde martelmethodes zijn gruwelijk, maar door ze steeds opnieuw te laten zien, verliezen ze aan kracht. Want zelfs de dofste ellende gaat op den duur wennen.

Het lijkt alsof Padilha de deprimerende chaos van Rio wil laten zien door ons op zijn beurt een hyperchaotische prent voor te schotelen. Waarheidsgetrouw misschien, maar vermoeiend om naar te kijken. Het acteursensemble overtuigt slechts bij vlagen, maar ergernis nummer één is de voice-over van hoofdrolspeler Nascimento: de man is een spraakwaterval, en zijn vaak overbodige toelichting is eerder een verstrooiing dan een aanvulling. De actiescènes van het elitekorps, op locatie gedraaid in de favela’s, overtuigen dan weer wel, op het doodenge af.

Al met al dragen deze dubieuze Latijnse politiehelden zeker geen maagdelijke witte hoeden zoals de rechtschapen cowboys van weleer. Het zijn grijze volgens Padilha. Of ze dan bij de ‘goodguys’ of de ‘badguys’ horen, en in hoeverre het doel de middelen heiligt, moet u voor zichzelf uitmaken. Feit is dat het lid van dit zogenaamd corruptievrij elitekorps dat model stond voor Nascimento’s personage het zo bont heeft gemaakt, dat hij nu zelf in staat van beschuldiging is gesteld wegens corruptie. Denk aan het memorabele lied van de Rolling Stones, Sympathy for the Devil, en dan vooral aan de regel, “… every cop is a criminal and all the sinners saints.”

Tropa de Elite is een schokkend, angstaanjagend document. Als sadisme, gruwelijke martelscènes, moord, cynisme, en oorverdovend lawaai uw kopje thee zijn, wordt u door José Padilha op uw wenken bediend.