ELEVE LIBRE

Vergelijk het met The Sixth Sense waarin regisseur M. Night Shyamalan meerdere – nauwelijks verhulde – aanwijzingen geeft over de mysteries in zijn film. De kleine Cole geeft de hele clou zelfs weg. “I see dead people.” Inderdaad. De pap in de mond. En toch viel 99% van het publiek in shock uit de bioscoopstoel toen duidelijk werd dat Bruce Willis een levende dode is.

Joachim Lafosse presteert ongeveer hetzelfde. Hij vertelt rechttoe rechtaan. Het zijn de briljante details en bloedwarme sfeer die de aandacht afleiden van de essentie. Elève Libre opent met een geluid van een kreunende jongeman. Het beeld staat op zwart. Het gesteun komt van Jonas, een 16-jarige sportieveling die ondermaats presteert op school.

Ondermaats is een eufemisme. Hij heeft zijn jaar al twee keer gedubbeld en ook nu draaien de examens uit op een absolute ramp. Jonas zit met zijn hoofd bij het tennis. Hij zet alles op alles op profspeler te worden en besluit niet meer naar school te gaan. Om niet volledig aan zijn leerplicht te verzaken gaat hij verder als vrije leerling.

Zijn ouders liggen er niet wakker van. Jonas woont met zijn broer in een villa. Hun moeder verblijft in het buitenland. Hoogstens uit beleefdheid vraagt ze naar zijn schoolresultaten. Hun vader heeft de bittere echtscheiding nog niet verwerkt en heeft bovendien geen nagel om aan zijn gat te krabben.

Een drietal vrienden van de tennisclub – eind twintig, begin dertig – ontpopt zich tot surrogaatfamilie. Het trio beperkt zich niet tot hulp bij Jonas' zelfstudie, maar ontfermt zich over alle aspecten van zijn jonge leven. Pierre neemt daarbij het voortouw. Hij heeft de tijd, het geld, het geduld en de intelligentie om te puber te kneden en voor te bereiden op de examens voor de centrale commissie. Het liberaaldenkende koppel Didier (Yannick Renier) en Nathalie (Claire Bodson) zet Jonas aan het denken over de liefde, vrijheid, gelijkheid en vooral seks.

Zonder de controle van zijn ouders, is Jonas zo vrij als een vogel. Hij heeft geen last meer van leraars, staat op en gaat slapen wanneer hij wil. Het klinkt als een droom. Dat is het ook.

Pierre neemt zijn opdracht heel ernstig. Hij hamert op discipline en eist inzet, maar wanneer ze de boeken dichtklappen, begint het feest. Pierre, Didier en Nathalie beschouwen de jonge Jonas als één van hen, als een volwassene, een lid van de clan. Ze hebben geen taboes en geven tijdens de geanimeerde gesprekken aan tafel ook zichzelf bloot. Schaamte is hen vreemd. Dit zijn mensen die hun wereld kennen, bewust buiten de lijntjes kleuren en geen maatschappelijke druk voelen. Het zijn ruimdenkende, fijnbesnaarde intellectuelen met een heerlijk gevoel voor humor.

Jonas is een gretige leerling. Als een spons zuigt hij de aangeboden kennis op. De tiener ontbolstert in de omgeving van de drie volwassenen. Hij geniet van hun aandacht en wint aan zelfvertrouwen, vooral omdat de drie hem beschouwen als een gelijke. Nu, Jonas is geen gelijke. Hij is zestien, zijn vrienden zijn dubbel zo oud. Zijn lichaam is in volle ontwikkeling, zijn geest is nog flexibel.

Joachim Lafosse zoekt in zijn film de absolute grens van de vrijheid. Pierre, Didier en Nathalie geven overtuigende antwoorden op de vragen die iedere puber zich stelt. Ze prikkelen en testen hem. Ze zijn zeer nadrukkelijk aanwezig in zijn leven. Door het grote verschil in leeftijd, levenservaring en kennis heeft Jonas weinig verweer. Hij is klei in hun handen. Dat hoeft niet negatief te zijn, maar kan gevaarlijk worden. Beseft Jonas wat hem overkomt? Waar eindigt zijn vrijheid en begint de manipulatie?

Regisseur Joachim Lafosse gaat op dezelfde manier te werk als zijn drie volwassen personages. Hij creëert een bijzonder geloofwaardig kader waarbinnen Jonas en zijn enigmatische vrienden manoeuvreren. In dat aantrekkelijke cocon ontstaat een prachtige, unieke vriendschap. Zelden is in een Belgische film zo open en direct over seks gesproken als in Elève Libre. De spontane, geestige manier waarop ze over hun orgasmes en favoriete standjes praten is verfrissend. Jonas Bloquet, Jonathan Zaccaï, Yannick Renier en Claire Bodson zitten zo goed in hun rol dat ze constant een wat-is-dat-cool-gevoel opwekken. Hoe geweldig is het niet om als 16-jarige zonder reserves en gêne met grote mensen over seks te kunnen praten? De lach op hun gezichten is echt. De vrienden genieten van elkaars gezelschap.

Lafosse gaat verder waar andere scenaristen stoppen. In zijn eerdere films (Nue propriété, Ça rend heureux en Folie privée) bewees hij al zijn personages de adem te kunnen afsnijden, hen onder te kunnen dompelen in een benepen, ongemakkelijke gevoelsbad. Hij doet het opnieuw. Traag en subtiel laat hij zijn verhaal ontsporen. Bijna onmerkbaar, als een meesterlijke manipulator, sluipt hij milimeter per milimeter dichter bij de ethische grens. Tot hij die geruisloos overschrijdt.

Briljante dialogen en stuk voor stuk machtige vertolkingen zorgen voor een spetterend, intellectueel spektakel. Van begin tot einde uitdagend en verwarrend, gespekt met humor en stevige doordenkers is Elève Libre een flinke kluif. In Cannes werd de film enthousiast onthaald. Daar houden ze wel van ambiguë, eigenzinnige auteurscinema. Hoewel de verhoudigen duidelijk zijn, weigert Lafosse zijn personages op te delen in schuldigen en onschuldigen. Zelfs als zijn hun daden pervers, toch is uit de film niet af te leiden of ze tewerk gaan met voorbedachten rade. Het leven is niet zwart-wit. Niet ieder vraagstuk is eenduidig op te lossen. Lafosse laat de kijker vol vertwijfeling achter. Die worstelt achteraf vooral met de vraag waarom en hoe hij zich door Pierre in de doeken heeft laten doen.

Dit is een Belgische film van een Belgische regisseur met een Belgische cast. Joachim Lafosse is een buitengewoon getalenteerd filmmaker en Elève Libre is zijn ticket naar de Europese top.

Gezien op het 35ste Internationaal Filmfestival van Vlaanderen-Gent