THE READER

Toen Bernhard Schlinck in 1995 zijn roman Der Vorleser publiceerde, bleken de broertjes Weinstein onmiddellijk fan. Dat de producenten een neus hebben voor Oscarmateriaal hoeft geen betoog. De verfilming van Der Vorleser zou echter nog een tijdje op zich laten wachten, en eenmaal op stoom, stokte de machine meermaals. Hoofdrolspeelster Kate Winslet moest eerst Revolutionary Road opnemen, vervangster Nicole Kidman bleek zwanger, en producenten Anthony Minghella en Sydney Pollack overleden tijdens de opnames.

Dat The Reader uiteindelijk de Berlinale mocht openen, is een half wonder. Niet enkel vanwege de productionele besognes, maar ook omwille van de controversiële inhoud. Aan het begin van de film knoopt de 15-jarige tiener Michael Berg (David Kross) anno 1958 een relatie aan met Hanna Schmitz (Kate Winslet), een tramconductrice die minstens dubbel zo oud is. Michaels bezoekjes aan Hanna’s sjofele appartement ontaarden in stomende onderonsjes vol passie en seks.

Merkwaardig detail: voor of na, tussen of onder de lakens, loodst Michael zijn geliefde doorheen de wereldliteratuur, van Homeros tot Dostojevski en van Tsjechov tot Hergé. De zomermaanden in Berlijn met Hanna kerven diep in Michaels ziel. Wanneer ze op een dag zomaar verdwenen is, stort zijn wereld in elkaar. Acht jaar later studeert hij rechten aan de universiteit van Heidelberg. Met zijn professor (Bruno Ganz) en een select groepje studenten bezoekt hij de naziprocessen in Frankfurt. In de beklaagdenbank herkent hij Hanna.

The Reader is opgevat als een vrij ingewikkelde flashback. In het kaderverhaal leren we de oudere Michael (Ralph Fiennes) kennen als een gesloten, introverte man. Zijn onmacht om over gevoelens te praten, heeft hem z’n huwelijk gekost. De tienerversie van Michael kotst zichzelf doodziek het verhaal in: hij moet maanden het bed houden met roodvonk. Maar wanneer hij voor Hanna’s flat staat met een bos bloemen, om haar te bedanken omdat ze hem de dag dat zijn ziekte doorbrak geholpen heeft, slaat de vonk pas echt over.

Het is niet echt moeilijk te begrijpen wat een snotneus ziet in een vrouw als Hanna. Haar motieven zijn minder ethisch te verantwoorden. Al bij hun eerste ontmoeting verleidt ze haar toy boy in bad en bed. Kate Winslet, met fel geprononceerde wenkbrauwen, speelt Hanna ruw en bonkig. Een leven vol hard labeur heeft eelt achtergelaten, maar daaronder fonkelt pure schoonheid. De naaktscènes met David Kross werden chronologisch gezien later opgenomen: Kross moest tijdens de opnameperiode nog achttien worden. Hij evolueert geloofwaardig van babyface naar twintiger.

Michaels ontdekking dat Hanna een opzichtster was in Auschwitz doet de hele sfeer van The Reader kantelen. De aanblik van zijn grote liefde – acht jaar na dato – in de beklaagdenbank is voor hem onverdraaglijk. Het is op dat moment dat regisseur Stephen Daldry en scenarist David Hare hun kaarten op tafel gooien. Michael blijkt immers over informatie te beschikken die Hanna voor een groot deel kan vrijpleiten van schuld.

Waarom grijpt Michael niet in? De reden ligt voor de hand. Hij schaamt zich voor zijn puberale exploten, en misschien nog wel meer voor het feit dat hij de relatie nooit een plaats heeft kunnen geven in zijn leven. Waarom weigert Hanna zichzelf te verdedigen? Ook zij schaamt zich. Niet voor wat ze als lid van de Schutzstaffel in de concentratiekampen gedaan heeft (“Ik deed gewoon mijn job”). Haar ware schaamte ligt elders en vormt de kern van de film.

The Reader is een loodzware film vol schuld en boete. De misdaad en straf overstijgt het proces dat Hanna moet ondergaan. Ook Michael staat uiteindelijk in het tribunaal. Zijn daden blijven niet zonder gevolgen. In de aula van de faculteit knettert het over recht en onrecht, verantwoordelijkheid en schuld. The Reader overvleugelt daarmee zijn eigen thema’s en wordt aangrijpend universeel. Volgens regisseur Daldry is The Reader geen film over slachtoffers, maar over daders.

Daldry filmt, net zoals bij The Hours, met de ernst van een duffe professor. Hij hijst zijn film in een stoffig grijs pak. De sfeer is bedompt, beladen, zwaar. Zelfrelativering of speelsheid zijn niet Daldry’s beste kant. Zowel Winslet als Fiennes trekken die serieusheid door in hun weelderige manier van acteren. Winslets Oscar voor beste vrouwelijke hoofdrol is niet volgens iedereen terecht, maar na zoveel nominaties en sterke rollen niet meer dan verdiend. Op het einde van de film – wanneer ze onder een dikke laag make-up de oude Hanna speelt – steekt de pathetische manier van acteren een beetje tegen. Te nemen of te laten: de acteurs spreken Engels met een zwaar Duits accent.

De academische mufheid van Daldry’s film is geen kritiek, maar wel lof. Samen met The Hours vormt The Reader een intellectueel en uitdagend antidotum tegen de ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Je wordt er niet bepaald vrolijk van, maar net zoals Hanna snakt naar nieuwe boeken, nieuwe verhalen en nieuwe schrijvers, zo snakken we naar nieuwe films van een begenadigd cineast.