In 1986 startte schrijver Alan Moore een nieuwe reeks over superhelden waarin hij eerder zou focussen op hun menselijke kant dan op hun speciale krachten. Hij plaatst hen in een echte wereld en toont hun kleine kantjes die weggemoffeld werden in de strips uit die tijd. Oorspronkelijk wilde Moore bekende superhelden gebruiken. Uitgever DC Comics zag dat niet zitten en uiteindelijk verzon Moore een reeks nieuwe helden, die toch onmiddellijk herkenbaar waren. Samen met tekenaar Dave Gibbons begon hij aan een reeks die het genre voor goed zou veranderen. In totaal verschenen er twaalf delen.
Watchmen speelt zich af in een alternatief Amerika in 1985, in het midden van de koude oorlog. Superhelden zijn tien jaar eerder illegaal verklaard, maar sommigen werken buiten de wet of zijn in dienst van de overheid. Wanneer één van de vroegere superhelden vermoord wordt, gaat één van de andere superhelden erop uit om de ware toedracht te achterhalen.
Toen Watchmen voor het eerst verscheen was de impact enorm. Tot dan waren superhelden rolmodellen geweest zonder gebreken of mankementen. Ineens werden ze voorgesteld als normale wezens die ook moeite hebben met de maatschappij, last hebben van eenzaamheid en een gevoel van onmacht ondergaan. De superhelden waren doorsnee burgers mensen zonder superkrachten of echt speciale eigenschappen hadden.
Het enige personage met uitzonderlijke gaven is Dr. Manhattan, een wetenschapper die volledig veranderd werd na een ongeluk tijdens een medisch experiment. Hij is extreem intelligent en een beetje verbitterd: hij is zijn geloof in de mensheid aan het verliezen. De Amerikaanse regering zet hem in als joker tegenover Rusland. Wanneer Dr. Manhattan verdwijnt, valt Rusland Afghanistan binnen en dreigt de Derde Wereldoorlog uit te breken. Dit zijn krachten waartegen superhelden niets vermogen. Hun gevoel van onmacht is hetzelfde als dat van alle burgers.
Het nihilisme is alom aanwezig, de mythe van de superheld wordt volledig doorprikt. De almacht van Superman blijkt vooral onmacht te zijn tegenover de échte problemen van de wereld. Er zijn geen duidelijke boeven en slechteriken, noch duidelijk ‘goeden’. Naar het einde van het verhaal toe wordt de impasse compleet.
Watchmen werd een instant commercieel succes en zorgde er zelfs voor dat DC Comics grote concurrent Marvel even voorbij stak. Sinds de eerste uitgave is Watchmen elk jaar minstens één keer opnieuw uitgegeven en blijft het één van de mijlpalen binnen het genre. Toch is Watchmen niet echt een goede inleiding voor wie nog nooit een comic gelezen heeft. Het hoofdverhaal is weliswaar vermakelijk en begrijpbaar, maar de echte deconstructie van andere comics zal enkel opgemerkt worden door lezers die al bekend zijn met het superheldengenre.
De ware kracht van Watchmen schuilt in de vele door elkaar verweven lagen. Het verleden van elk personage wordt uitgebeeld met flashbacks waardoor iedereen een duidelijke achtergrond krijgt en hun motieven duidelijk worden. Alle flashbacks lopen in elkaar over en bepaalde gebeurtenissen worden vanuit verschillende standpunten belicht, waardoor ze telkens een andere betekenis krijgen.
Dit zorgt ervoor dat één keer lezen niet volstaat. Pas na herhaalde leesbeurten begrijp je de relaties tussen de personages. Watchmen gebruikt ook andere, meer speciale technieken om extra betekenissen toe te voegen. Zo ziet men een nieuwsstandje met een jongen die een comic zit te lezen over piraten. Beelden van deze comic worden toegevoegd aan de normale tekstkaders, waardoor men twee verhalen door elkaar leest. Die vullen elkaar aan en geven een extra dimensie aan het hoofdverhaal. Het is bovendien een illustratie dat superhelden in de wereld van Watchmen volledig passé zijn: kinderen lezen liever strips over piraten dan over gekostumeerde helden.
Tekenaar Dave Gibbons voegde nog veel meer terugkerende thema’s en symboliek toe die een twee lezing vereisen. Zo ziet men kleine aanpassingen in de wereld van Watchmen tegenover de echte wereld: elektrische wagens, andere gebouwen, elektrische brandblussers… De meeste pagina’s bestaan uit 9 gelijkvormige rechthoeken die een grote controle over het verhaal geven. Gibbons gebruikt veel secundaire kleuren en schakelt vanaf het zesde hoofdstuk op felle kleuren die daarna gradueel donkerder worden.
Het meest indrukwekkende grafische stunt vindt men in hoofdstuk5: Fearful Symmetry. Het volledige hoofdstuk is een volledig spiegelbeeld van zichzelf. De eerste pagina is het spiegelbeeld van de laatste pagina van het hoofdstuk, de tweede pagina is het spiegelbeeld van de voorlaatste pagina, enzovoort. Elke pagina reflecteert zowel de lay-out als de inhoud.
Doorheen heel de strip staan gelijklopende gebeurtenissen naast elkaar afgebeeld waardoor de dynamiek heel anders wordt dan bij een gewone strip: gebeurtenissen lopen door elkaar en vereisen een heel ander leestempo. Tussen de hoofdstukken door heeft Alan Moore extra documenten geschreven die meer achtergrond geven bij het verhaal, zoals interviews met de personages of stukken uit hun autobiografie. Wederom niet noodzakelijk om het hoofdverhaal te begrijpen, maar onontbeerlijk voor wie alle antwoorden wil weten.
Watchmen is meer dan twintig jaar oud, maar blijft actueel. De Koude Oorlog ligt ver achter ons, conflicten zijn van alle tijden en de maatschappelijke problemen die in de jaren tachtig de kop opstaken, bestaan nog steeds.
Ondanks het enorme commerciële succes hebben de wegen van Alan Moore en DC Comics zich gescheiden. Moore verzette zich tegen het contract dat DC Comics had opgesteld waarin zij de controle over de personages bleven bezitten. Indien DC Comics deze gedurende één jaar niet zou gebruiken zou Alan Moore de controle er terug over verwerven. Dat is nooit gebeurd, wat hem altijd heeft geërgerd.
Andere bekende verfilmingen van Moore's geesteskinderen zijn A League of Extraordinary Gentlemen en V For Vendetta. Door miscommunicatie en een aangeboren afkeer van Moore tegenover Hollywood is hij verkeerd begrepen geweest tijdens de promotie voor deze films en voelde hij zich voor de kar gespannen van een enorme marketingmachine. Hierdoor wil hij niets te maken hebben met de verfilming van Watchmen en zal hij deze naar eigen zeggen ook nooit bekijken.
Wij zijn alleszins erg benieuwd hoe regisseur Zack Snyder de vele lagen die Watchmen rijk is, heeft kunnen samenbrengen tot een coherent geheel, zonder al te veel schade toe te brengen aan het oorspronkelijke materiaal.