THREE MONKEYS

Ceylans filmstijl valt misschien nog het best te omschrijven als minimalistisch existentialisme: subtiele acteerprestaties, langgerekte shots, strakke close-ups, en vervreemde personages. Net als zijn internationale doorbraakfilm Uzak is Three Monkeys een traag drama met weinig dialogen en een uiterst compact plot. Na een dodelijk verkeersongeval in de openingsscène maken we kennis met Eyüp, de chauffeur van de gewiekste politicus Servet. Eyüp belandt in de gevangenis omdat hij de verantwoordelijkheid voor het ongeval op zich neemt. Om de politieke carrière van zijn patroon te redden, maar vooral omdat hem een smak zwijggeld wordt beloofd. Terwijl Eyüp boet voor de zonden van een ander, blijft zijn vrouw Hacer alleen achter met haar zoon Ismail. Wanneer die zichzelf in nesten werkt, benadert Hacer Servet voor wat extra smeergeld.

De titel van de film verwijst naar het onvermogen van de personages om met elkaar te communiceren, een terugkerend thema in het oeuvre van regisseur Ceylan. Net zoals de drie bekende aapjes hun oren, ogen en mond met de handen bedekken, zo gedragen de hoofdrolspelers zich volgens het aloude spreekwoord ‘horen, zien en zwijgen’. Zowel de vader, de moeder, de zoon als de politicus wikkelen zichzelf in een web van bedrog tot ze erin verstikken. Langzaam maar zeker worden ze verteerd door geheimen en leugens, angst en onzekerheid, wraakgevoelens en intriges.

Ook Ceylan zelf lijkt het adagium uit de titel te huldigen. Het dodelijk verkeersongeval uit de openingsscène speelt zich buiten beeld af. Net als een aantal latere, even cruciale scènes is de kijker op zichzelf aangewezen om de ontbrekende puzzelstukjes te leveren. Dat de regisseur vooral op de verbeelding werkt, betekent echter niet dat hij de cinematografische teugels laat vieren. Wel integendeel. Elk shot is tot in de kleinste details uitgewerkt. Elke gelaatstrek en elke druppel angstzweet zit goed. Wat vooral opvalt, is de manier waarop de regisseur zijn decors in schaduw hult, en hoe hij de dramatische sequenties door een geelgroene lens filtert. Alsof niet alleen het geportretteerde gezin, maar ook de camera iets te verbergen heeft.

De motieven van de protagonisten zijn op zijn minst ambigu. Net als politici in volle verkiezingsstrijd – toevallig ook het lot van Servet – zijn de gezinsleden onderhevig aan wisselende machtsverhoudingen. Er bestaan geen eeuwige bondgenoten, en niemand is enkel goed of slecht. Hacer is een liefhebbende moeder, maar heeft ook haar duistere kantjes. Eyüp neemt de schuld van een ander op zijn schouders, maar schuift zelf ook de hete aardappel door. Diep vanbinnen is hij even dominant als ontworteld. Servet is gewiekst als een wezel, maar zijn onzekere positie in het leugenweb wekt ook empathie op. De dreiging van onthulling en bestraffing hangt elkeen als een zwaard van Damocles boven het hoofd: de gezongen ringtone op Hacers gsm is een metafoor voor het grimmig subplot waarin ze verwikkeld raakt, de steeds terugkerende onweerswolken staan symbool voor de allesoverheersende beklemmende onheilssfeer.

In Cannes ging Ceylan met de prijs voor Beste Regisseur aan de haal. Dat dankt hij vooral aan zijn meesterlijke cinematografie, zijn doorgedreven minimalisme en zijn ingetogen vertelstijl. Three Monkeys laat veel aan de verbeelding over, maar is evenzeer een gedurfde visuele meditatie over vervreemding en schuld. Het is een intense film die veel van de kijker vraagt, maar er ook veel voor teruggeeft.

Gezien op het Cinema Novo Festival 2009.