TOKYO SONATA

Hoe deze economische crisis inhakt op de geestelijke gezondheid van de maatschappij, is voer voor sociologen. Miljoenen gezinnen moeten hun woning met verlies verkopen omdat ze hun lening niet meer kunnen afbetalen. Hun droom rustig te kunnen leven zonder financiële zorgen ligt aan scherven. Een spaarpotje opbouwen voor de kinderen is een illusie. Die kleine en grote menselijke drama's zijn een onuitputtelijke inspiratiebron voor getalenteerde schrijvers, toneelauteurs en filmmakers met inlevingsvermogen, mededogen en inzicht in de menselijke ziel.

De Japanse regisseur en scenarist Kiyoshi Kurosawa is een van hen. In Tokyo Sonata illustreert hij de impact van de crisis op een gezin uit de Japanse middenklasse. De sterk veranderde economische machtsverhoudingen raken niet enkel de (kans)armen en lager opgeleiden maar maakt iedereen armer en kwetsbaarder dan ooit.

De familie Sasaki – vader, moeder en hun twee zonen – leidt het normaalste bestaan denkbaar tot de dag dat de vader te hoort dat de afdeling die hij leidt opgedoekt wordt. Voor het loon van één Japanner zet je namelijk drie Chinezen aan het werk. Aan de ontbijttafel was Ryuhei Sasaki een succesvolle manager, strak in het pak, altijd druk-druk-druk, gerespecteerd door zijn buren en gevreesd door zijn ondergeschikten. Nog voor de lunch is hij één van de talloze werklozen in de grootste stad ter wereld.

Nergens is werken zo belangrijk als in Japan. Ontslagen worden is een ondraaglijke vernedering, een persoonlijke nederlaag en een onuitwisbare schande. Niet onbegrijpelijk dus dat Ryuhei zijn ontslag verzwijgt voor zijn vrouw en kinderen. Iedere ochtend voert hij hetzelfde toneelstuk op: hij kleedt zich aan, pakt zijn attachékoffer en stapt zwierig de deur uit om vervolgens een hele werkdag door de stad te sloffen. Tegen een uur of zes waait hij weer binnen en vertelt hij de verzonnen avonturen van een vermoeiende dag op kantoor.

Tom Wilkinsons personage Gerald deed hetzelfde in de Britse feel good komedie The Full Monty. Doen alsof hij gaat werken om geen klappen te krijgen van zijn vrouw. Tokyo Sonata is absoluut geen komedie maar een arthouse film die zichzelf heel ernstig neemt. De tragikomische noot geeft het drama een extra bittere smaak. Ryuhei blijkt niet de enige te zijn die doet alsof hij een baan heeft. Er is een heel leger aan schijn-werkers in Tokio. Hun gedrag is tegelijk hilarisch als meelijwekkend. Het is zielig en hypocriet, maar ook begrijpelijk.

Dat de leugen niet standhoudt, spreekt voor zich. Regisseur Kiyoshi Kurosawa creëert een snijdende psychologische spanning rond zijn hoofdpersonage dat zijn identiteit en eigenwaarde ontleende aan zijn functie in het bedrijf. De man kan geen stap meer voor- of achteruit en gijzelt zichzelf met zijn leugens.

Instinctief voelen zijn zoons en vrouw aan dat er iets scheelt. Ze gaan elk hun eigen weg. Dat is erg letterlijk te nemen. De vier verschillende verhaallijnen halen de angel uit het verhaal. De druk gaat van de ketel, de luchtbel loopt leeg. De gezinsproblemen zijn minder interessant dan Ryuhei's persoonlijke besognes. Het verhaal in vier brokken uit elkaar laten vallen, was niet de slimste zet want de manier waarop het gezin desintegreert, komt erg geforceerd over. De hand van de scenarist is te zichtbaar. De twee zoons en de echtgenote hebben in het begin te weinig schermtijd gekregen om hen intrigerend genoeg te maken om het belangrijkste deel van de film te dragen. Het zijn nog vreemden op het moment dat ze naar de voorgrond treden en die afstand verhindert de personificatie met hen. De afzonderlijke verhaallijnen zijn te zwak om te beklijven en hebben geen toegevoegde waarde.

De film versplintert even erg als het gezin. Tokyo Sonata biedt een uur lang pakkende, meedogenloze en intelligente topcinema. Kurosawa concentreert zich aanvankelijk volledig op Ryuhei's val en de praktische gevolgen daarvan. De helletocht langs het bureau waar hij zich moet inschrijven als werkzoekende, de gesprekken met consulenten die toch niets zinnigs te melden hebben, de bij voorbaat kansloze sollicitatiegesprekken met arrogante broekventjes van hr-managers zijn bijtende – want herkenbare en realistische - illustraties van de nachtmerrie van het werkloos zijn in Japan.

De uitgekiende beeldcomposities zorgen voor rust terwijl het innerlijk stormt. Kurosawa doet dat bevreemdende effect teniet door zijn verhaal te laten ontploffen. Een bewuste, gedurfde keuze die artistiek te verantwoorden is maar die erg veel medewerking en begrip vraagt van de kijker. Niet iedereen zal willen of kunnen meegaan in het meanderende tweede deel dat inhoudelijk en stilistisch losstaat van het eerste. 100% spanning en drama rond de vader wordt 4 x 25%. De film waaiert alle richtingen uit en eindigt min of weer waar hij begon.

Niet voor niets staat het woord sonate in de titel. Net als in de muziek heeft deze Japanse film meerdere contrasterende thema's en slaat de film verschillende tonen aan. Belangrijke elementen keren weer en de slotscènes zijn een herneming van het voorgaande.

Tokyo Sonata is goed gemaakt – de vertolkingen zijn stuk voor stuk prima en het licht is zuiver - en vormt thematisch een interessante aanvulling op de sociaal geïnspireerde cinema van onder andere Ken Loach en de gebroeders Dardenne. In tegenstelling tot die linkse rakkers richt de Japanner de camera op een doorsneeburger, een waarvan men verwacht dat hij zich wel zal redden, dat hij een plan-B heeft. Niemand blijft buiten schot, zo lijkt Kurosawa te vertellen.

Een onverdeeld succes is de film niet. Daarvoor is hij te wisselvallig en halfslachtig. Het thema is actueler dan ooit en het verhaal is universeel – de Sasaki's hadden gerust De Wilde, Smith of Hernandez kunnen heten. Kurosawa heeft zijn verhaal ondergeschikt gemaakt aan de constructie en dat is frustrerend omdat het gevoel leeft dat hij het dramatische potentieel onderbenut.