In de documentaire Puisque nous sommes nés zitten Cocada en Nego muurvast. De jongens zijn 14 en 13 jaar oud en wonen in de buurt van een reusachtig benzinestation in de staat Pernambouc in het Noord-Oosten van Brazilië. De heupwiegende sambadanseressen en het kleurrijke gewriemel op Copacabana zijn ver weg. Pernambouc is dor, droog, saai en arm.
Documentairemakers Jean-Pierre Duret & Andrea Santana hebben zes maanden gefilmd in de buurt van het pompstation. Hun camera's registreerden het dagelijkse leven zeven op zeven, vierentwintig op vierentwintig. Hun verslag is een rauwe, onveredelde blik op de onderste laag van de onderkant van de samenleving. De bewoners van de streek hebben niets. Hun enige bekommernis is hoe ze het eind van de dag, van de week, van de maand zullen halen.
Cocada wil vrachtwagenchauffeur worden. Hij ziet de mannen langsrijden in hun imposante trucks, vrij als een vogel. Ze komen en ze gaan. Het komen interesseert Cocada minder dan het weggaan. Weg van zijn stukje verschroeide aarde, weg van zijn verleden dat zijn toekomst hypothekeert. In de nachtelijke uren die hij doorbrengt aan het tankstation filosofeert hij over het leven. Hij is nauwelijks 14 maar zijn blues-meter staat al aardig in het rood.
Zijn vriend Negro staat er niet veel beter voor. Hij heeft negen broers en zussen. De verschillende vaders zijn al lang uit beeld verdwenen. Zijn moeder kan weinig anders doen dan haar kinderen voorbereiden op de onvermijdelijke wreedheden die ze zullen meemaken.
Op een terrein een eindje verder bakt Zé bakstenen. Dat is honderd procent handenarbeid. De geïmproviseerde oven is zijn enige werktuig. Met de centen die hij verdient, kan hij af en toe een kreupele koe kopen.
Nee, er wordt niet veel gelachen in die regio. De bewoners beseffen al te goed dat ze het gevecht om een beter leven nooit zullen winnen.
De eerste, natuurlijke reactie onmiddellijk na het zien van Puisque nous sommes nés is er een van verbijstering en vertwijfeling. Niet alleen de inhoud van de documentaire slaat met verstomming, ook – en vooral – de vorm. Is de montage wel afgerond? Waar is de structuur? Waarom leggen de makers niet meer verbanden tussen hun personages?
De vragen beantwoorden zichzelf een paar weken later. Duret en Santana hebben een documentaire gemaakt waarvan de verschillende scènes niet aan elkaar geplakt worden in een montagekamer maar in het hoofd van de kijker. De makers tonen wat ze gefilmd hebben en laten de interpretatie over aan de kijker. De cinema presenteert de afbakversie, het afbakken zelf moet de kijker doen. Die is daar een tijdje zoet mee, maar het resultaat is meer dan de moeite waard.
De makers hebben zich zo onzichtbaar mogelijk gemaakt. Ze stellen geen rechtstreekse vragen en lopen niet te koop met hun mening over wat ze zien en horen. In tijden van drammerige documentaires (Sicko, Jesus Camp, An Incovenient Truth) met een duidelijke boodschap die er ingeramd wordt, is dat een verademing.
Net die ingetogenheid maakt Puisque nous sommes nés zo'n ondoorgrondelijke film. Het is niet altijd duidelijk welke richting het verhaal uitgaat. De makers zappen van de ene situatie naar de andere. De overgangen zijn ongepolijst. De machtige breedbeeldcinema met verrassende shots van het helverlichte tankstation vergroten de verwarring: hoe past die visuele pracht bij de menselijke tristesse?
De ruwe montage en de intuïtieve, expressieve stijl zal zeker kijkers afstoten. De aangrijpende getuigenissen zullen er even veel diep treffen. Het meest pakkend zijn de verhalen van Cocada en Nego. Wanneer ze praten over hun toekomst hoor je twee oude krijgers die de wereldoorlogen nog hebben meegemaakt. Zo getekend door het leven, zo zwartgallig en realistisch dat je er kippenvel van krijgt.
Puisque nous sommes nés doet pijn. De verhalen zijn somber en hopeloos. Nu ja, iedere reportage of documentaire over armoede is in wezen deprimerend, maar de getuigenissen zijn zo authentiek en menselijk dat zelfs de meest cynische westerling een keer of twee zal moeten slikken.
Gezien op Cinema Novo 2009
Titel: Puisque nous sommes nés
Genre: Documentaire
Speelduur: 1u30
Regisseur: Jean-Pierre Duret & Andrea Santana