DE EERSTE KEER

Zijn eerste film zich af in een hyperburgerlijk milieu. Een klassiek gezin – vader, moeder, zoon en dochter – woont in een vrijstaand landhuis. De vader heeft een goedbetaalde baan. Ozon gaat niet diep in op wat hij doet maar het gezin woont mooi, rustig en luxueus en gaat elegant gekleed. Papa zal dus wel goed zijn brood verdienen. De moeder blijft thuis. De opgroeiende kinderen gedragen zich normaal voor hun leeftijd. Ze zijn de pubertijd voorbij en staan op de rand van de volwassenheid. De nerdy zoon sluit zich met zijn boeken op in zijn kamer. Zijn zus is expressiever en veeleisender. Haar vriendje heeft niet veel in de pap te brokken. Vrij standaard allemaal, een gezin zoals er duizenden zijn in Frankrijk.

Wanneer de vader op een avond een witte rat in een kooitje meebrengt, beginnen de gezinsleden zich zeer vreemd te gedragen. Ook de Spaanse huishoudster is van slag. De zoon out zich als homoseksueel, de dochter springt van ellende uit het raam, de huishoudster exploreert haar seksualiteit, net als haar Afrikaanse vriend die zich iets te nadrukkelijk bemoeit met de situatie. De moeder tenslotte flipt helemaal. Zij doet al het mogelijke en wanneer dat niets uithaalt ook het onmogelijke om haar zoon van zijn homoseksualiteit te genezen. En de vader? Die doet niets. Hij houdt zich gedeisd tot de storm overwaait.

Sitcom is de meest groteske, ironische en absurde film in Ozons omvangrijke oeuvre. Van de eerste tot de laatste minuut speelt hij met zijn personages en stelt hij de kijker op de proef. Hoewel de film niet eens betracht realistisch over te komen, zijn de situaties erg herkenbaar en is het gedrag van de personages minder gestoord dan op het eerste gezicht lijkt. Natuurlijk is wat ze uitvreten niet goedgekeurd door de katholieke Kerk. Nochtans zijn hun beweegredenen legitiem. Ze proberen grip te krijgen op de veranderde situatie. En is niet iedere karikatuur gebaseerd op een reële situatie?

De relativiteit van zijn eigen film benadrukken is vaste prik bij Ozon. Hij kan het niet laten de kijker er op te wijzen dat hij in de bioscoop zit, dat wat op het scherm gebeurt niet echt is, dat het ‘maar’ cinema is. Het is fictie, om te lachen of te huilen. Ozon trekt altijd zelf aan de touwtjes. Hij speelt met het verhaalperspectief, manipuleert en maakt schijnbewegingen. Hij toont nooit de volledige waarheid. Het is dit aspect van Ozons werk dat de felste weerstand oproept. Kijkers die zich helemaal laten meeslepen door een verhaal waarderen het niet altijd wanneer de film ineens een totaal onverwachte wending neemt, zoals in Ricky dat van een hard sociaal-realistisch drama verandert in een magisch-realistische fabel.

Die verhaaltechniek verdeelt het filmpubliek netjes in twee: zij die er van houden en zij die er van moeten braken. Is het briljant of een te simpele truc? Is het kunst of kitsch? Moeten we een cineast en zijn werk serieus nemen als hij dat zelf niet altijd lijkt te doen?

De vraag is niet te beantwoorden. Film is geen exacte wetenschap maar een moderne kunstvorm en Ozon is een kunstenaar die zich niet gebonden voelt aan conventies en genres. In Gouttes d’Eau sur Pierres Brûlantes onderbreken de personages hun bezigheden om een liedje te zingen en een lachwekkende choreografie op te voeren. In 8 Femmes treden de personage elk om beurt uit de film om hun geheel eigen versie van een klassiek Frans chanson te brengen. De baby in Ricky krijgt vleugeltjes. De vader in Sitcom komt op een gruwelijke, waanzinnige, tegen horror aanleunende manier aan zijn einde.

Zelfs wanneer Ozon het voor zijn doen serieus houdt, verwerkt hij een aantal pittige verrassingen in zijn scenario. In Sous le Sable, Swimming Pool en 8 Femmes zitten elementen die de hele vertelling op de helling zetten. 5 x 2 vertelt hij van achter naar voor. Dat kan een simpele scenariotruc zijn zoals in 8 Femmes waarin de vermoorde niet vermoord is. Het kan ook een ingenieus spel waarin waanbeelden, dromen, wensen en zinsbegoochelingen vermengd zijn met de realiteit zoals in Sous le Sable en Swimming Pool. De films van Ozon zijn multi-interpreteerbaar. Dat is zijn sterkte en zijn zwakte.

De Franse critici weten niet zo goed wat ze met hem aanmoeten. Het minste dat we kunnen zeggen, is dat François Ozon geen sant is in eigen land. Terwijl hij in het buitenland geprezen en geroemd wordt om zijn veelzijdigheid en eigenzinnige manier van filmen, is de Franse pers vlijmscherp. Het publiek volgt over het algemeen wel, maar Ozon heeft in zijn thuisland lang niet de onbetwiste status die hij verdient. Zo werd hij nog nooit naar voren bij geroepen tijdens de uitreiking van de Césars en werd enkel Swimming Pool geselecteerd voor de officiële competitie in Cannes.

De Franse filmkenners – die opgegroeid zijn de dodelijke ernst van de Nouvelle Vague – hebben het niet zo begrepen op het wispelturige en ongrijpbare karakter van zijn oeuvre. Hij is moeilijk te duiden en onmogelijk in één vakje te stoppen. De lastige en controversiële thema’s maken zijn films herkenbaar. Ozon maakt wel degelijk authentieke auteurscinema, maar hij doet dat op zijn eigen vlotte, toegankelijke manier dat hij verdacht wordt voor de puristen en de snobs. Omdat hij zich niet vastpint op één genre laadt hij de verdenking op zich dat hij maar een vakman is, een technicus zonder eigen stijl. Niets is minder waar natuurlijk. Zijn populariteit in het buitenland dankt hij aan de kwaliteit van zijn films, niet aan commerciële toegevingen of een gebrek aan artistieke integriteit.

Sitcom is de ruwe diamant in Ozons oeuvre. De splijtende dialogen, sterke vrouwelijke personages die het verhaal sturen, de abrupte plotwendingen, een benauwende setting en de visuele flair zitten erin. Ze zijn wat ruwer dan in zijn latere films. Deze is onstuimig, wild enthousiast en een tikkeltje onevenwichtig: een echt regiedebuut dus. In zijn geheel is de film minder gedurfd en stoer dan de maker in gedachten had. De antibourgeois ondertoon is eerder voorspelbaar, de grappen hadden subtieler gekund. Het is niet allemaal geweldig, maar Sitcom werkt als een flash forward van de films waarmee Ozon later de wereld zou veroveren.

Als geen ander rijt de Franse regisseur met één onverwachte, vlijmscherpe dialoog zijn verhaal open. In Sitcom komt Nicolas tijdens het diner uit de kast. Iedereen rond de tafel is opgetut, de conversatie is beschaafd, het eten smaakt. Alles gaat goed tot de zoon het woord neemt en zijn verrassende, choquerende boodschap brengt. Vanaf dat moment gaat Ozon in overdrive. De verhoudingen tussen de personages zijn plotsklaps herschikt. Hun karaktertrekken worden scherper. Het etentje is het breekpunt van de film.

In 5x2 is het de echtgenoot (gespeeld door Stéphane Freiss) die tijdens een etentje onder vrienden out of the blue vertelt over een uit de hand gelopen feestje dat uitdraaide op een orgie. De mond van de invités valt open. In Le Temps qui Reste vertelt de stervende homoseksuele fotograaf in de auto aan zijn vader dat hij zonder cocaïne geen stijve kan krijgen. Een aantal uitgebeende zinnen neemt en de film neemt een bocht en verandert dramatisch van toon.

Sitcom speelt zich af in een beperkte ruimte: een ruim en luxueus ingericht landhuis dat expliciet extra aandacht krijgt in de scène waarin de moeder fier vertelt dat ze het volledig herinrichtte naar haar eigen smaak. Het donkere huis van haar schoonouders is nu een toonbeeld van klasse, een imposante plek waar je vrienden ontvangt voor een vijfgangendiner. Buren zijn niet te zien of te horen.

Die isolatie is een constante in Ozons films. Les Amants Criminels speelt zich grotendeels af in een ondergrondse schuilplaats in een donker bos, Goûttes d'eau sur Pierres Brûlantes binnen de vier muren van Bernard Giraudeau’s appartement. Het majestueuze landhuis in 8 Femmes is na een sneeuwstorm volledig afgesloten van de buitenwereld en ook in Swimming Pool schijnen Charlotte Rampling en Ludivine Sagnier alleen op de wereld. Ozon sluit zijn personages op en confronteert hen met zichzelf. Ze kunnen niet weg. Door de afsluiting van de wereld krijgt hun transformatie tijdens de film alle aandacht.

De regisseur met wie Ozon eeuwig en altijd vergeleken wordt, is de Duitser Rainer Werner Fassbinder. De meest directe link is Gouttes d’Eau sur Pierres Brûlantes, de verfilming van Fassbinders gelijknamige nooit opgevoerde toneelstuk. Wat hen nog bindt? Hun onverdroten ijver en hun hoge productietempo: ze maakten/maken ongeveer één film per jaar. Nog belangrijker is hun seksuele geaardheid. Ozon is homoseksueel. Hij steekt dat niet onder stoelen en banken. Hoe zou hij dat kunnen? Het is een belangrijk thema is zijn werk, maar hij maakt geen homofilms en hij is zelf alles behalve een queer filmmaker. Het meest autobiografische personage dat hij ooit schreef, is de schrijfster in Swimming Pool. En die is hetero.

Het gaat hem in wezen ook niet om de homoseksualiteit zelf, maar eerder om de flexibiliteit van de seksuele voorkeur. In Sitcom ontdekt de zoon dat hij op mannen valt en beseft de huishoudster dat ze van vrouwen houdt. In Les Amants Criminels wordt tiener Jérémie Renier gegijzeld door een volwassen homoseksueel. In Gouttes d’Eau sur Pierre Brûlantes verliest Ludivine Sagnier haar vriendje aan de oudere, meer ervaren Bernard Giraudeau die het niet erg vindt om ook met Sagnier zelf in bed te duiken. De ex van Giraudeau was vroeger trouwens een man, nu heet ze Véra. Ook 8 Femmes wemelt van de lesbische toespelingen met – net als Sitcom – een incestueuze twist als toemaatje. Het hoofdpersonage in Le Temps qui Reste is een homoseksuele modefotograaf en in 5x2 zorgde een groepssekssessie voor barsten in het huwelijk.

De personages zijn geen traditionele relnichten of kortgeknipte militante lesbo’s met penisnijd. Hun seksuele geaardheid maakt uiteraard deel uit van hun persoonlijkheid en beïnvloedt de keuzes die ze maken, maar de homoseksualiteit zelf is nooit het onderwerp van de film. In 8 Femmes zoekt Ozon de moordenaar van de vader (die nooit in beeld komt). Les Amants Criminels is een modern sprookje gebaseerd op waargebeurde feiten, 5x2 gaat over een echtscheiding. Het punt dat Ozon aantoont, is dat de seksuele oriëntatie veranderlijk is. Je bent niet klaar als je uit de kast komt of wanneer je heel zeker bent dat je hetero bent. Een heteroman kan zich in bepaalde omstandigheden laten meeslepen en seks hebben met een andere man zonder dat hij homo is. Mannen kunnen vrouw worden en omgekeerd. Vrouwen kunnen vrouwen begeren zonder lesbisch te zijn. De grijze zone is groot, groter in ieder geval dan de comfort zone.

Het is opvallend dat een homoseksuele regisseur en scenarist maar één film gemaakt heeft met een mannelijk hoofdpersonage. Meestal komen de mannen er bekaaid van af. De vader in Sitcom ondergaat een vreselijk lot. Wordt hij afgestraft voor zijn passieve houding? Met Jérémie Renier vergaat het in Les Amants Criminels nauwelijks beter. Hij heeft alles gedaan wat zijn liefje hem vroeg en wordt daar niet voor beloond. De vader in 8 Femmes is dood, de man in Sous le Sable is verdronken… Vrouwen zijn baas in Ozons universum. Zelfs wanneer de mannen denken dat ze iets in de pap te brokken hebben, blijkt dat ze gemanipuleerd worden door slimmere vrouwen. De uitzondering is Le Temps qui Reste waarin Melvil Poupaud nog maar enkele maanden te leven heeft. Ook dat is geen droomsituatie maar op zijn minst laat Ozon de fotograaf de touwtjes in handen nemen.

Drie keer leek Ozon zijn fetisjactrice gevonden te hebben. Achtereenvolgens Marina De Van, Ludivine Sagnier en Charlotte Rampling leken de uitverkorenen. Marina De Van speelt de hoofdrol in Ozons realistische kortfilm Regarde la Mer en is de sm-zus in de rolstoel in Sitcom. Voor ze zelf begon te regisseren schreef ze mee aan de scenario’s van Les Amants Criminels, Sous le Sable en 8 Femmes. Tegenwoordig maakt ze zelf films. Ne Te Retourne pas is de titel van haar meeste recente film. Ludivine Sagnier speelde de drie beste rollen van haar carrière in Ozons films: het even naïeve als geile meisje dat op seksuele ontdekkingstocht gaat in Gouttes d’Eau, het jongere zusje van Virginie Ledoyen in 8 Femmes en de raadselachtige seksbom in Swimming Pool. Voor die laatste film zette Ozon haar op een streng dieet. Het resultaat is verbluffend. Charlotte Rampling is de achtergebleven vrouw in Sous le Sable en de teruggetrokken schrijfster in Swimming Pool. Ozon vraagt veel van zijn actrices. Hij kleedt hen emotioneel en fysiek uit. Ze zingen en dansen en staan naakt voor de camera op een leeftijd dat vrouwen kansloos falen voor de potloodtest.

Sitcom is geen topper, maar vormt een onmisbaar onderdeel van Ozons werk. De betere flitsen zijn geniaal en verraden het onstuimige talent van de toen 31-jarige filmmaker. Er zijn er te weinig, dat is waar, maar er zijn ook duizenden regisseurs die er hun linkerarm voor over zouden hebben om te kunnen zeggen dat een film van het niveau van Sitcom niet het hoogtepunt is in hun carrière.