George Lucas won als één van de meest beloftevolle studenten aan de University of Southern California een stage waardoor hij de productie kon volgen van Finian’s Rainbow, een musical die werd geregisseerd door Francis Ford Coppola. Lucas liet zich inspireren door Coppola en al snel ontstond een vriendschap tussen leerling en mentor. In 1969 stichtten zij American Zoetrope, een filmmaatschappij die zich richtte naar jong talent. Coppola maakte uiteindelijk een deal met Warner Brothers zodat American Zoetrope vijf films mocht maken met (financiële) steun van Warner. De eerste film die op de planning stond, was een bewerking van Lucas’ bekroonde studentenfilm THX 1138 4EB. Lucas zou regisseren en Coppola produceren omdat het budget meer dan een half miljoen dollar zou bedragen.
Lucas’ avant-gardistische en documentaireachtige studentenfilms gaven blijk van visie en talent. In deze kortfilms speelde Lucas vooral met techniek, camerawerk, geluid en montage. Hij zag zichzelf eerder als filmmaker dan als regisseur. Het abstracte THX 1138 4EB, waarin een man probeert te vluchten, wordt gekenmerkt door het veelvuldig gebruik van cijfers, intercom geluiden en videobeelden. De film won het United States National Student Film Festival (voor drama) in 1968.
Het verhaal van de kortfilm werd door Lucas aangepast naar een screenplay met hulp van Walter Murch en Matthew Robbins (die trouwens even THX speelde in de allerlaatste scène van de film). In THX 1138 bevinden we ons in een futuristische samenleving die nauwlettend in de gaten wordt gehouden door ‘Big Brother’. Alle mensen zijn kaal en nemen medicijnen om gevoelens en verlangens uit te schakelen. Anonieme robots hebben de rol van de politie overgenomen. THX 1138 (Robert Duvall) is een arbeider in een nucleaire werkplaats. Wanneer zijn kamergenote, de vrouwelijke LUH 3417 (Maggie McOmie), stopt met het nemen van haar medicijnen en ook deze van THX begint weg te nemen, krijgen de twee geen vat op hun emoties en ontstaan er seksuele verlangens. THX wordt gevangengenomen voor deze misdrijven, maar is niet van plan om zich hierbij neer te leggen. Nadat THX beseft dat LUH ten dode is opgeschreven, wil hij absoluut ontsnappen.
Lucas had Robert Duvall leren kennen tijdens een vorige opdracht en hij vond Donald Pleasance een zeer goed acteur. Pleasance speelde de rol van SEN 5241, een geheimzinnige technicus die THX als kamergenoot wil en hem vergezelt tijdens zijn ontsnapping. Voor de rol van LUH bleek het vinden van een geschikte actrice niet zo makkelijk aangezien zij zich ook moest laten kaal scheren. Maggie McOmie was pas afgestudeerd en durfde deze rol aan. Lucas kon rekenen op ex-drugverslaafden, die tijdens hun rehabilitatie met een kaal hoofd rondliepen, om de wereld van THX te bevolken.
Het budget van THX bedroeg 777.777,77 $ en de opnames startten in 1969 in het BART, een soort metronetwerk te San Francisco. Lucas maakte gebruik van bestaande gebouwen en oude autowegen om de wereld van THX in beeld te brengen. Japan was immers door Coppola afgeschoten als mogelijke locatie wegens te kostelijk. Lucas beschouwde THX 1138 als een soort stijlrijke documentaire. “Het was een film uit de toekomst in plaats van een film over de toekomst.” zei Walter Murch. De opnames waren geen sinecure aangezien het budget beperkt was en het elke dag weer een race tegen de tijd was om te improviseren en te filmen. De Japanse invloed die Lucas wenste, kwam niet helemaal uit de verf.
Lucas en Murch monteerden de film om de beurt op de zolder van Lucas’ huis in Mill Valley. Toen Coppola in mei 1970 een eerste versie te zien kreeg, vreesde hij dat Warner het concept van de film niet zou begrijpen. Warner vond de film inderdaad rampzalig en niet voor release vatbaar. Hij stelde Fred Weintraub aan om de montage van de film te herbekijken. Lucas probeerde te redden wat er te redden viel maar stopte na een tijd de samenwerking met Weintraub. Lucas zou met zijn tweede film, American Graffiti, in dezelfde situatie belanden; de filmstudio vond zijn versie van de film niet goed en begon aan de uiteindelijke film te sleutelen. Dit zou Lucas’ drang naar absolute onafhankelijkheid van Hollywood en de grote filmstudio’s enkel doen toenemen.
THX 1138 verscheen op 11 maart 1971 in de VS maar werd geen kassucces; ook niet toen de film werd heruitgebracht na het succes van Star Wars. Nochtans waren de kritieken vrij positief. THX heeft een tijdloze sfeer. Zo verraden de kapsels niet in welke periode de film is gemaakt. Toch zitten er in THX een aantal knipoogjes naar de hippiecultuur en de naoorlogse Amerikaanse samenleving. De kortharige inwoners worden bijvoorbeeld verplicht om drugs te nemen en meermaals weerklinkt de bekende zin van communistenjager McCarthy “Are you now or have you ever been...”. Bepaalde uitspraken van SEN 5241 zijn ook rechtstreeks afkomstig van Richard Nixon.
Warner Brothers liet meteen aan Coppola verstaan dat ze niet langer wilden samenwerken met American Zoetrope waardoor Coppola plots zo’n $400.000 schulden had. Om deze schulden af te betalen, aanvaardde hij het aanbod om een gangsterfilm te regisseren, genaamd The Godfather. Ook Lucas zou aan zijn definitieve doorbraak werken. Tijdens het filmen van THX 1138 was hij immers beginnen schrijven aan een zeer opgewekte film over zijn jeugd wat uiteindelijk het kassucces American Graffiti zou worden.
THX 1138 is doorheen al die jaren een invloed blijven uitoefenen op Lucas en zijn films. In de Star Wars -films en in mindere mate, de Indiana Jones -films, werd het een terugkerende grap om ergens THX of 1138 te verwerken. THX werd later ook de naam van Lucas’s innovatieve sound systeem (ook al is dat officieel afkomstig van Tomlinson Holman Experiment). De naam THX 1138 zou trouwens afkomstig zijn van één van Lucas’ eerste telefoonnummers.
THX 1138 heeft bijna veertig jaar later een status van cultfilm opgebouwd. Wie Lucas enkel kent van Star Wars of Indiana Jones zal een andere soort film en Lucas zien. Terwijl Star Wars bedoeld is voor een jeugdig publiek, is dat niet het geval met THX dat ook veel meer echte sciencefiction is. Thema’s als geweld, overheidscontrole, intimidatie, drugs en seks passeren in THX de revue. Het thema van de held die zijn leefwereld wil verlaten, komt wel vaker ter sprake in de films van Lucas. In THX komt dit thema zeer expliciet aan bod. Een metafoor voor Lucas die gevangenzat in de corporatieve wereld van de filmstudio’s?
REEKS (7) - DE EERSTE KEER
In de reeks “De eerste keer” (her)bekijken we regiedebuten van regisseurs die het achteraf gemaakt hebben.