CAMERA OBSCURA

De jaren zeventig van de twintigste eeuw zijn een onuitputtelijke bron van taboe slechtende films. Zelfs een film als Shortbus is nog een brave speelfilm in vergelijking met films als Thundercrack en Sweet movie, waarbij goede smaak het enige uitgangspunt moet zijn geweest om het niet zo te filmen. Dat taboes ook best met smaak kunnen worden aangepakt, zie je aan Frankrijk in de jaren zestig en zeventig, waar de libertijnse sfeer voor een aantal prachtige films zorgde.

Graaooowwwr
Hoofdrolspeler Michel Piccoli zal wel even verbaasd hebben opgekeken toen hij in 1973 het script las van Themroc. ‘‘Graaooowwwr’. ‘Raawaaaahhrr’.’’ Hij heeft geen andere naam in het script dan ‘anonieme werker’. Hij begint met kuchen en kan al snel niets meer anders dan schreeuwen en brullen.

In de film wordt niet een fatsoenlijke zin gesproken. Deze anonieme werker pikt het allemaal niet meer als loonslaaf, keert terug naar huis, en verandert daar in een holbewoner. Een holbewoner heeft een grot nodig en hij slaat dus aan het verbouwen. Vrouwen sleurt hij mee en soms komen ze uit zichzelf. Oerinstincten roepen blijkbaar hevig gepassioneerde reacties op.

Regisseur Claude Farraldo schreef het script en had er vast allerlei belangwekkende filosofische gedachten bij (zonder morele regels zijn we niet anders dan oermensen?). Het zou niet zo goed gewerkt hebben als je ook niet zo kon lachen om het droge spel van Michel Piccoli. Het is opmerkelijk hoe grappig het is om iemand zo letterlijk de ketenen van ons alledaagse bestaan kapot te zien maken. Voelt voor de kijker ook als een bevrijding.

Aardige gozers
In feite doen de twee mannen in Les Valseuses van Bertrand Blier precies hetzelfde. Ze verpesten de gevoelige sociale codes tussen man en vrouw door vrouwen achterna te lopen en lastig te vallen. Het opmerkelijke is dat ze ondanks alles toch aardige gozers blijven en de vrouwen laten alles gelaten over zich heen komen.

Het interessante taboe is dat mannen en vrouwen volgens de film toch rolpatronen hebben. De mannen moeten jagen en de vrouwen ontvangen. De wereld heeft een code van beschaving: er is lastig vallen (slecht) en een officiële versierpartij (goed). Blier wil met zijn film ruimte voor twijfel bieden. De mannen zijn weliswaar opdringerig maar de vrouwen vinden dat best prettig.

Totale onzin? Het is wetenschappelijk bewezen dat vrouwen tijdens de periode van de ovulatie meer vallen op botte kerels met een stevige kaaklijn, goed stel spieren en een flinke lengte. Ze zijn liever met de zachtaardige mannen tijdens de andere dagen.

In alle andere films zouden vrouwen ongetwijfeld geschopt, geslagen en gegild hebben, maar in deze film zijn ze weerloos. Dat zal vast veel boze brieven van emancipatiebewegingen hebben opgeleverd. De mannen zijn op hun beurt stukken achtelozer dan in de beschaafde maatschappij. ‘Wil je met haar naar bed? Ga je gang.’ Maar ik denk niet dat er een mannenbeweging over een vertekenend mannenbeeld geklaagd zal hebben.

De ironie is dat in deze film uit 1974 – net als in Bliers Preparez vos mouchoirs – de heren er juist alles aan doen om een ongelukkige vrouw gelukkig te maken. Hoe? Door zo mannelijk mogelijk te zijn.

Een ander taboe in deze film is dat mannen ook een intieme vriendschap kunnen hebben zonder homoseksueel te hoeven zijn. Deze twee mannen slapen in hetzelfde bed, beminnen dezelfde vrouwen, maar zijn toch niet homo- of biseksueel. Het zijn gewoon maatjes.

Ingesleten mensengewoonten
Ten slotte kan een film van Michel Ferreri niet ontbreken. In al zijn films haalde hij de man-vrouw verhoudingen flink overhoop. Er is keuze genoeg uit zijn films waar taboes worden aangepakt. Van zijn vroege films als L’Harem en Dillinger è morto, tot zijn beste werk uit de jaren zeventig, met La grande Bouffe als uitschieter, of later werk als La carne en Storia di Piera.

Ik kies voor het onbekende Ciao Maschio uit 1978. Dat is een bevreemdende film waarin Gerard Lafayette (Gérard Depardieu) in New York rondloopt met een aapje, communiceert met een fluitje, wordt verkracht door een groep danseressen ('om te proberen hoe het is'), King Kong dood vindt aan het strand van Manhattan, en een affaire heeft met een vrouw van 65.

Het is niet moeilijk schieten op een film die zich kwetsbaar opstelt. Dat was vast de bedoeling van Marco Ferreri: hier is mijn film, doe ermee wat je wilt, 't zal mij een zorg zijn. Hij was een echte filmmaker die zijn eigen gang ging.

Toch biedt de film mooi terloops filosofisch, spottend commentaar op allerlei ingesleten mensengewoonten. Een man is in de ogen van vrouwen in deze film een wezen om zwanger van te raken. En als ze het eenmaal zijn, zwanger, gaan ze dingen eisen. Terwijl het kind van de man, de aap, hem net zo lief als een echt kind, door hen wordt genegeerd, bespot, weggehoond.

Zelfs het acteren lijkt dubbelzinnig. Acteurs doen dingen die ze niet van elkaar verwachten en daardoor krijg je vreemde reacties, alsof dit een oefenopname is, waarbij het lijkt alsof Ferreri erbij is gaan zitten om hun acteermoeilijkheden te observeren.

Werkt het? Moeilijk te zeggen. Depardieu en Mastroianni doen dat aardig maar James Coco slaat zich er het beste doorheen als Andreas Flaxman, heerser van zijn wassenbeeldenmuseum, en werkgever van Lafayette.

De film oogt niet netjes maar het is een keuze voor een stijl die lak heeft aan regels, waar niet iedereen achter zal staan, omdat we het niet gewend zijn, en ook dat is een taboe. Een film die je rekkelijkheid van geest op de proef stelt.