Gevoel voor mysterie krijgt lang niet de aandacht die het verdient in kritieken. De moderne haastcinema heeft vele slachtoffers – dat is er een van. Rust en dosering zijn essentieel om mysterie te scheppen. Mysterie is gevoel voor stijl.
Zonder deze mysterie werkt paranoia niet. In de jaren zeventig werd het altijd rustig opgebouwd als een of andere organisatie iets dreigends aan het doen was. Dan waren er mysterieuze verdwijningen, geheime documenten, aparte karakters, en moest je nadenken om te volgen wat er gaande was.
Schaduwen en donkere kamertjes
Een van de beste voorbeelden van gaaf mysterie is, denk ik, The Parallax View uit 1974. Regisseur hiervan was thrillerkunstenaar Alan J. Pakula. Hij viel met zijn stijl perfect in de landerige toon van de jaren zeventig films.
De mysterie in deze film krijgt een duw dankzij schone cinematografie, een uitgewerkt plot zonder veel commentaar en prikkelende bijrollen. Ook belangrijk: er zijn weinig antwoorden. De spanning komt niet door dramatische muziek of van plotselinge actie, maar komt doordat je als kijker nadenkt over wat je ziet. Een vleugje David Lynch komt geregeld langs – de man die met Twin Peaks mysterie naar een hoger plan bracht.
Een journalist onderzoekt een moord op een senator en ontdekt dat er mogelijk sprake is van een heus complot. Elke keer als de journalist een getuige ontmoet, sterft die niet veel later. Dat is wel heel toevallig.
Dankzij de stijlvolle passages van Pakula lukt het om mysterie te voelen. Prachtige actiescène bij een waterdam. Bizarre 'test-sequentie'. Diverse ontmoetingen in schaduwen en donkere kamertjes. Nerveuze bijfiguren.
Het ingenieuze verhaal teert op complotgevoelens. Daar hielden Amerikanen vlak na de moorden op John F. Kennedy en Robert Kennedy zich druk mee bezig. De Warren-commissie wordt hier gepersifleerd door een groepje mannen dat na ‘maandenlang’ onderzoek concludeert dat het ‘het werk was van een eenling’. Voor de liefhebber raad ik de docu’s Evidence of Revision aan, boordevol bizarre feiten, en nog iets spannender, want echt gebeurd.
Met zijn complottheorieën loopt The Parallax View perfect over in het twee jaar later gemaakte All the President's Men. Daar zijn de complotten waar. En toch oogt The Parallax View soms realistischer dan het verhaal van twee journalisten die een regering laten struikelen dankzij een bron die Deep Throat heet.
Rare figuren in pakken
In The Damned uit 1961 loopt een Amerikaanse toerist rond door een Brits havenplaatsje. Hij ziet een mooie vrouw, loopt haar achterna en wordt in elkaar geslagen door een bende. De leider, Teddy, is de opgefokte broer van de dame.
De man weet haar te motiveren de bende te verlaten. Ze gaan een stukje varen. Ze bezoeken een huisje, horen iemand aankomen, vluchten, springen over een hek en vallen ineens vijftig meter naar beneden.
De twee komen bij van hun ongeluk en ontdekken dat ze zijn opgevangen door kinderen. Deze kinderen wonen hun hele leven al onderaan die rotsen in een hypermoderne ruimte. De twee zijn de eerste volwassenen die de kinderen zien – afgezien van rare figuren in pakken. Dus willen die kinderen ze wel even aanraken. Maar verbazing is aan de zijde van de volwassenen: de kinderen zijn ijskoud.
Wie zijn de kidnappers en waarom doen ze dit? En hoe zit het met hun lichaamstemperatuur? De twee volwassenen willen het uitzoeken maar het wordt lastiger als de leider van de straatbende vastbesloten is om zijn zus terug te halen.
Het mysterieuze The Damned was bedoeld als horrorfilm als vele anderen van de filmmaatschappij Hammer Films. Maar regisseur Joseph Losey streed als een leeuw voor een stijlvolle film. Hij ging ruim over het budget want ‘die helikopters moesten er nu eenmaal in’. Hammer Films hield de film angstvallig een jaar op de plank. Na aandringen hier en daar kwam de film uiteindelijk toch in de Britse en Amerikaanse bioscopen, om daar niet veel te doen, hoewel de pers enthousiast was.
De film leek zelf ook wel een beetje vervloekt. Er was drama met een gewelddadige passage met een paraplu die Losey weigerde eruit te halen, met een actrice die net method acting had ontdekt, en met een actrice die er eigenlijk niet zoveel van kon.
En dat is jammer want de film griezelt goed weg en heeft interessante verwantschap met Kubricks A Clockwork Orange. Zo lijkt Teddy’s gang als twee druppels water op de bende in die film. Oliver Reeds rol zou een inspiratiebron voor Malcolm McDowell kunnen zijn geweest.
Speciale verjongingskuur
Ook Traitement de Choc speelt zich af rondom rotsen. Hélène gaat op vakantie naar Brazilië om er de speciale verjongingskuur van dokter Devilers te volgen, die is bedacht voor rijke mensen met veel vrije tijd.
Een beetje bubbelbaden en in sauna’s zitten, vindt Hélène fantastisch. Maar er gebeuren rare dingen in het kuuroord. Een vriend, die in geldnood zat, springt van een klif. Bedienden worden telkens gewisseld. Ze vindt schapenhoofden en broedplaatsen voor konijnen. Wat gebeurt er allemaal in dat huisje?
Intussen zeggen de andere vakantiegangers dat ze met haar sceptisme de sfeer verpest. ‘Je zal je overgevoeligheid toch moeten kwijtraken’, vertrouwen ze haar toe. Het gaat erom dat je je jong voelt. Wie kan het schelen hoe die arts dat voor elkaar krijgt?
Maar Hélène is al net zo stug in het achterhalen van de waarheid als Joseph Frady in The Parallax View. Ze spreekt vloeiend Portugees en praat met de bedienden, die illegalen blijken en zich aldoor ziek voelen. Ze wil ontsnappen met een van hen. Maar het lijkt of de andere kuurvolgers ineens anders tegen haar doen. De paranoia slaat op hol.
De toon is subtiel, zoals in goede thrillers. In het begin zou je zelfs kunnen denken dat het om een vrolijke romantische komedie gaat. Regisseur Jessua laat ons over veel in het ongewisse. Het zou ook wel eens een overspannen gedachtengang van Hélène kunnen zijn.
De film heeft veel te danken aan een geloofwaardige rol van Annie Girardot als Hélène, en goed spel van eigenlijk iedereen. Bijrollen zijn hier heel belangrijk. En Alain Delon wisselt charme met boosaardigheid makkelijk af.
Alain Jessua maakte negen films in veertig jaar tijd. Geduld is een schone zaak.
REEKS (7) - CAMERA OBSCURA
In deze reeks bespreekt Bob van der Sterre elke aflevering een aantal thematisch gelinkte films. Hoe aparter, ouder en obscuurder, hoe liever hij ze heeft.