Voyeuristische toeschouwer
De openingsscène laat briljant zien wat Marks bedoeling is. Hij laat de camera rollen en filmt een hoertje dat even verderop in een groezelige straat in Londen verveeld om zich heen kijkt. Mark stapt op haar toe, gaat mee een achterafsteegje in en belandt op haar kamer. Dat filmt hij allemaal, tot het voor het publiek verrassende beeld vol angst op het gezicht van het hoertje. Vooral dat probeert hij te vangen: angst, werkelijke doodsangst.
Die scène zien we daarna opnieuw, maar deze keer in zwart-wit en met obsessieve pianomuziek op de achtergrond. Mark bekijkt ‘m in zijn als privébioscoop ingerichte kamer in het flatgebouwtje dat hij bewoont. Zo meta is Peeping Tom wel. Regisseur Michael Powell dwingt ons meteen in de rol van voyeuristische toeschouwer. We moeten wel kijken. Het eerste persoon perspectief dwingt ons meteen in het karkas van Mark.
Gelukkig is Mark op het eerste gezicht een brave jongen: gladgeschoren, het haar netjes in een zijstreep, mooi verzorgd. Hij werkt hard als camerahulpje op grote Londense filmsets, waar hij zich afzijdig houdt van schreeuwerige regisseurs die gespeeld worden door blinde acteurs (mooi grapje van Powell: acteur Esmond Knight was in de rol van regisseur écht blind). Hij is schuw en schuchter. In het gebouw waar hij woont, heeft hij nauwelijks contact met de medebewoners. Het liefst bekijkt hij dus filmpjes in zijn donkere kamer.
Maar Mark leidt natuurlijk een dubbelleven. De verlegen jongen is ook een bedeesd connaisseur van vrouwelijk naakt dat hij in opdracht van de lokale krantenboer op foto vastlegt. In een mooie scène laat Powell zien hoe een nette heer in een kreukvrij pak een krant komt kopen, maar eigenlijk geïnteresseerd is in “some views” die hem door een vriend aangeraden zijn. “Well, he won't be doing the crossword tonight,” sneert de verkoper later naar Mark die het tafereel vanop een afstand heeft bekeken. De “views” waarvan sprake zijn “those with girls on the front covers and no front covers on the girls.”
Een perfect shot
Voyeurisme zit overal in de film. In de meneertjes die de krantenwinkel bezoeken, in Mark die halfnaakte vrouwen fotografeert (let op zijn interesse in de vrouw met de hazenlip), maar vooral in Mark die met zijn camera op straat loopt te filmen. Naast een dubbelleven leidt hij ook nog een derde leven: dat van moordenaar. Een Dexter avant la lettre. Mark trekt er met zijn camera op uit om vrouwen te vermoorden. Hij gebruikt daarvoor doorgaans de scherpe punt die uit zijn statief steekt. Terwijl hij de vrouwen doorklieft, laat hij de camera rollen. Zijn ultiem doel is om angst te vangen in één perfect shot.
Het knappe aan Peeping Tom is dat er geen druppeltje bloed op het scherm te zien is. Powell besteedt wel bijzonder veel aandacht aan de opbouw van de spanning. In het midden van de film zien we bijvoorbeeld een uitgebreide scène waarin Mark een actrice meeneemt naar een afgesloten set. Hij heeft haar wijsgemaakt dat ze daar een dansje kan opvoeren dat hij zal filmen. Die scène duurt lang en neemt maar langzaam in intensiteit toe, tot Mark letterlijk op haar inzoomt en haar vermoordt.
Er komt geen sneetje of kerfje aan te pas. Powell suggereert alleen maar en laat de toeschouwer invullen wat hij niet te zien krijgt. Dat geeft de film een pervers kantje en vormde de kern van de controverse die de film meteen bij zijn release in 1960 de das omdeed. Het betekende het einde van de Engelse carrière van Powell, met klassiekers als Contraband, The Life and Death of Colonel Blimp en Black Narcissus nochtans een gerespecteerd en gereputeerd regisseur. Pas twintig jaar na datum werd Peeping Tom in ere hersteld, met Martin Scorsese als grote gangmaker.
Lastige liefde
Dat Mark nooit echte liefde heeft gekend, laat zich makkelijk raden. De verklaring daarvoor zit in een flashback waarin we zien hoe Mark als kind voortdurend geobserveerd en gefilmd wordt door zijn vader, een gedragsbioloog die geobsedeerd bleek door – jawel – angst. Geen wonder dus dat Mark het werk van zijn vader verderzet. In zijn karig ingerichte kamer sieren de Essays on Fear van Professor A.N. Lewis zijn boekenkast. Wat je zaait, dat zal je oogsten.
Is er dan geen hoop meer voor Mark? Er is het onderbuurmeisje Helen (Anna Massey), schrijfster van kinderboeken, hopeloos op zoek naar een kerel die haar boeken kan illustreren met foto’s én de aandacht van een man. Mark geraakt een beetje in de war; ook al omdat Helen een blinde moeder heeft die zijn dubbelleven lijkt te doorgronden. Hij mag Helen zeker niet filmen, want “whatever I photograph I always lose.” Het is het bekende dilemma van de moordenaar: teveel liefde maakt hem zwak en dreigt te vernietigen wat hem het dierbaarst is.
Het einde dat Peeping Tom in petto heeft is toch nog verrassend en pakt anders uit dan je zou verwachten. Vandaag vinden we de climax misschien een beetje pathetisch en overdreven, maar als je daar doorheen kijkt, snap je zeker de bedoeling van de regisseur. Als het beeld op zwart gaat, volgt er nog een laatste stukje tekst van de jonge Mark dat echt naar de keel grijpt. Soms is de liefde niet lenig maar lastig.
Er zit een interessante paradox in Peeping Tom, die later nog veel filmmakers zou inspireren: als de kijker de acteur bespiedt, wie is dan de echte voyeur? Powell speelt in Peeping Tom voortdurend met dat idee. Het is een film over film met echte mensen als acteurs in een rol die eigenlijk wordt ingenomen door de toeschouwer. Zou pakweg Quentin Dupieux een grote fan zijn van Peeping Tom?
REEKS (127) – KLASSIEKER
In deze rubriek snuffelen we elke editie langs grote, kleine en vergeten filmklassiekers.